ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 4 ทรัพย์สิน

ทรัพย์ = วัตถุมีรูปร่าง (จับต้องได้) ≠ ทรัพย์สิน (ม.138) ที่รวมวัตถุไม่มีรูปร่างด้วย

ทรัพย์สิน = ทรัพย์ (มีรูปร่าง) + สิทธิ/สิทธิเรียกร้อง/ลิขสิทธิ์ (ไม่มีรูปร่างแต่มีราคา)

อสังหาฯ = ที่ดิน + สิ่งติดถาวร (บ้าน ต้นไม้ยืนต้น) + ทรัพยสิทธิเกี่ยวกับที่ดิน (สิทธิจำนอง)

สังหาริมทรัพย์ หมายความว่า ทรัพย์สินอื่นนอกจาก อสังหาริมทรัพย์ และหมายความรวมถึงสิทธิอันเกี่ยวกับทรัพย์สิน นั้นด้วย

ทรัพย์แบ่งได้ หมายความว่า ทรัพย์อันอาจแยกออก จากกันเป็นส่วนๆ ได้จริงถนัดชัดแจ้งแต่ละส่วนได้รูปบริบูรณ์ลําพังตัว

ทรัพย์แบ่งไม่ได้ หมายความว่า ทรัพย์อันจะแยกออก จากกันไม่ได้นอกจากเปลี่ยนแปลงภาวะของทรัพย์ และหมายความ รวมถึงทรัพย์ที่มีกฎหมายบัญญัติว่าแบ่งไม่ได้ด้วย

ทรัพย์นอกพาณิชย์ หมายความว่า ทรัพย์ที่ไม่สามารถ ถือเอาได้และทรัพย์ที่โอนแก่กันมิได้โดยชอบด้วยกฎหมาย

ส่วนควบ: แยกไม่ได้โดยไม่ทำลาย เช่น บ้านบนที่ดิน → กรรมสิทธิ์ตกเป็นของเจ้าของทรัพย์ประธาน

ไม้ยืนต้นเป็นส่วนควบกับที่ดินที่ไม้นั้นขึ้นอยู่ ไม้ล้มลุกหรือธัญชาติอันจะเก็บเกี่ยวรวงผลได้คราวหนึ่งหรือ หลายคราวต่อปีไม่เป็นส่วนควบกับที่ดิน

ทรัพย์ซึ่งติดกับที่ดินหรือติดกับ โรงเรือนเพียงชั่วคราว ไม่ถือว่าเป็นส่วนควบกับที่ดินหรือโรงเรือนนั้น ความข้อนี้ให้ใช้บังคับแก่…

อุปกรณ์: ของใช้ประจำทรัพย์ประธาน เช่น กุญแจบ้าน → ตกติดไปด้วยเมื่อโอน ≠ ส่วนควบ (แยกได้)

ดอกผล 2 ประเภท: ธรรมดา (ผลไม้/ลูกวัว/น้ำยาง) + นิตินัย (ค่าเช่า/ดอกเบี้ย) เจ้าของมีสิทธิเก็บ

ทรัพยสิทธิ: ก่อตั้งได้โดยกฎหมายเท่านั้น (กรรมสิทธิ์/ครอบครอง/ภาระจำยอม/จำนอง) สร้างเองไม่ได้

การซื้อขาย/โอนที่ดิน อสังหาริมทรัพย์ต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อเจ้าหน้าที่ (สำนักงานที่ดิน) มิเช่นนั้นไม่สมบูรณ์ แม้ได้มาโดยทางอื่น (เช่น มรดก ครอบครองปรปักษ์) แต่ยังไม่จดทะเบียน จะยกขึ้นต่อสู้บุคคลภายนอกผู้สุจริตที่จดทะเบียนแล้วไม่ได้

หากมีการจดทะเบียนโอนที่ดินเป็นทางเสียเปรียบผู้ที่มีสิทธิจดทะเบียนก่อน ผู้เสียเปรียบเรียกให้เพิกถอนได้ แต่ถ้าผู้รับโอนรับโอนโดยสุจริตและมีค่าตอบแทน จะเพิกถอนไม่ได้ (หลักคุ้มครองบุคคลภายนอกสุจริต)

หลักเกณฑ์ตามมาตรา 1299 และ 1300 ให้นำมาใช้บังคับแก่การเปลี่ยนแปลง ระงับ และการกลับคืนมาของทรัพยสิทธิในอสังหาริมทรัพย์โดยอนุโลมด้วย

มาตรานี้ถูกแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ฉบับที่ 14 พ.ศ. 2548

กรณีหลายคนอ้างสิทธิในสังหาริมทรัพย์เดียวกัน ผู้ครองโดยสุจริตและเสียค่าตอบแทนมีสิทธิดีกว่า แต่ไม่ใช้กับทรัพย์สินหายหรือที่ได้มาโดยการกระทำผิด

สาธารณสมบัติของแผ่นดิน 3 ประเภท: (1) ที่ดินรกร้างว่างเปล่า/ที่ดินที่ทอดทิ้ง (2) ทรัพย์สินที่ประชาชนใช้ร่วมกัน เช่น ถนน ทางน้ำ ชายตลิ่ง (3) ทรัพย์ที่ใช้ราชการ ทรัพย์เหล่านี้โอนให้กันไม่ได้ ยึดไม่ได้ ครอบครองปรปักษ์ไม่ได้

ทรัพย์สินสาธารณสมบัติของแผ่นดินโอนไม่ได้ เว้นแต่มีกฎหมายเฉพาะหรือพระราชกฤษฎีกาให้อำนาจไว้

บุคคลไม่อาจยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้กับแผ่นดินในกรณีทรัพย์สินสาธารณสมบัติของแผ่นดิน

ทรัพย์สินของแผ่นดินทุกประเภทไม่ว่าจะเป็นสาธารณสมบัติหรือไม่ก็ตาม ไม่อาจถูกยึดได้

ทรัพย์รวมกัน: แยกไม่ได้→เป็นเจ้าของร่วม ทรัพย์ประธาน→เจ้าของประธานได้ทั้งหมด แต่ต้องชดใช้

เกาะที่เกิดขึ้นในทะเลสาบ ทางน้ำ หรือน่านน้ำของประเทศ รวมถึงท้องน้ำที่เขิน ล้วนเป็นทรัพย์สินของแผ่นดิน

บทบัญญัติเกี่ยวกับการก่อสร้างและเพาะปลูกในที่ดินผู้อื่นให้นำมาบังคับโดยอนุโลม โดยผู้เพาะปลูกโดยสุจริตอาจครองที่ดินต่อไปจนเก็บเกี่ยวได้หรือรับค่าทดแทนทันที

ผู้สร้างโรงเรือนในที่ดินผู้อื่นโดยไม่สุจริตต้องรื้อถอนและคืนที่ดินตามเดิม เว้นแต่เจ้าของที่ดินเลือกรับคืนโดยชดใช้ราคาโรงเรือนหรือส่วนที่ดินเพิ่มขึ้น

สร้างบ้านรุกล้ำที่ดินคนอื่นโดยสุจริต (ไม่รู้ว่าล้ำเข้าไป): ผู้สร้างเป็นเจ้าของโรงเรือน แต่ต้องจ่ายค่าใช้ที่ดินและจดทะเบียนภาระจำยอม ถ้าสร้างโดยไม่สุจริต (รู้ว่าที่ดินคนอื่น) เจ้าของที่ดินเรียกให้รื้อได้ (ม.1311)

หากเจ้าของที่ดินโดยมีเงื่อนไขสร้างโรงเรือนไว้ และที่ดินตกเป็นของผู้อื่นตามเงื่อนไข ให้นำหลักลาภมิควรได้มาใช้บังคับแก่กรณีนี้

มาตรานี้เป็นบทบัญญัติอ้างอิงให้นำมาตราอื่นมาใช้บังคับโดยอนุโลม

ผู้สร้างโรงเรือนหรือเพาะปลูกในที่ดินของตนโดยใช้สัมภาระของผู้อื่นย่อมเป็นเจ้าของสัมภาระนั้น แต่ต้องชดใช้ค่าสัมภาระให้แก่เจ้าของ

เมื่อสังหาริมทรัพย์ของหลายคนรวมกันจนแบ่งแยกไม่ได้ บุคคลเหล่านั้นเป็นเจ้าของรวมตามสัดส่วนมูลค่าทรัพย์ แต่หากมีทรัพย์ประธานก็ตกเป็นของเจ้าของทรัพย์ประธานโดยชดใช้ค่าทรัพย์อื่น

ผู้ใช้สัมภาระของผู้อื่นทำสิ่งใหม่ เจ้าของสัมภาระย่อมเป็นเจ้าของสิ่งนั้นแต่ต้องจ่ายค่าแรง แต่ถ้าค่าแรงมากกว่าค่าสัมภาระมาก ผู้ทำเป็นเจ้าของแต่ต้องชดใช้ค่าสัมภาระ

บุคคลอาจได้กรรมสิทธิ์ในสังหาริมทรัพย์ที่ไม่มีเจ้าของโดยการเข้าถือเอา เว้นแต่กฎหมายห้ามหรือฝ่าฝืนสิทธิของบุคคลอื่น

เจ้าของสังหาริมทรัพย์อาจสละกรรมสิทธิ์โดยเลิกครอบครองด้วยเจตนาสละ ทำให้ทรัพย์นั้นกลายเป็นทรัพย์ไม่มีเจ้าของ

สัตว์ป่าที่อยู่อิสระไม่มีเจ้าของ แต่สัตว์ในสวนสัตว์หรือบ่อปิดมีเจ้าของ สัตว์ที่จับได้แล้วหลุดและไม่ถูกติดตาม หรือสัตว์เลี้ยงที่หลบหนีไปเลย ถือว่าไม่มีเจ้าของ

ผู้จับสัตว์ป่าได้ในที่รกร้าง ที่น้ำสาธารณะ หรือที่ดินมีเจ้าของซึ่งไม่ได้แสดงการหวงห้ามย่อมเป็นเจ้าของสัตว์นั้น

ผู้ทำให้สัตว์ป่าบาดเจ็บและติดตามสัตว์นั้นยังคงเป็นเจ้าของ แม้สัตว์ถูกจับโดยผู้อื่นหรือตายในที่ดินของผู้อื่น

เก็บของหาย: ต้องส่งคืนเจ้าของหรือแจ้งตำรวจ ไม่คืน = ยักยอก มีสิทธิรับรางวัล 10% ถ้าไม่มีคนมารับใน 1 ปี → เป็นของผู้เก็บ

ทรัพย์สินหายที่เป็นโบราณวัตถุและไม่มีผู้เรียกร้อง กรรมสิทธิ์ตกเป็นของแผ่นดิน แต่ผู้เก็บได้มีสิทธิรับรางวัลร้อยละสิบของมูลค่า

มาตรานี้กำหนดให้ผู้เก็บได้ซึ่งทรัพย์สินหายต้องปฏิบัติตามบทบัญญัติที่กำหนดไว้

ทรัพย์สินที่ตกทะเล ทิ้งลงน้ำ หรือน้ำซัดขึ้นฝั่งให้บังคับตามกฎหมายและกฎข้อบังคับเฉพาะที่มีบัญญัติไว้

ทรัพย์สินที่ใช้กระทำผิดหรือได้มาโดยการกระทำผิดซึ่งอยู่ในความดูแลของรัฐจะตกเป็นของแผ่นดินหากเจ้าของไม่เรียกภายใน 1 ปี หรือ 5 ปีหากไม่ทราบตัวเจ้าของ

มาตรานี้ถูกแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ฉบับที่ 14 พ.ศ. 2548

ผู้ได้รับโอนทรัพย์สินโดยสุจริตและเสียค่าตอบแทนยังคงมีสิทธิในทรัพย์สินนั้น แม้ผู้โอนได้ทรัพย์มาโดยนิติกรรมโมฆียะซึ่งถูกบอกล้างภายหลัง

ผู้ซื้อทรัพย์สินโดยสุจริตในการขายทอดตลาดตามคำสั่งศาลหรือในคดีล้มละลายยังมีสิทธิในทรัพย์สินนั้น แม้ภายหลังพิสูจน์ได้ว่าทรัพย์ไม่ใช่ของจำเลยหรือผู้ล้มละลาย

ผู้ได้รับเงินตราโดยสุจริตยังคงมีสิทธิในเงินนั้น แม้ต่อมาจะพิสูจน์ได้ว่าเงินไม่ใช่ของผู้โอน

ซื้อของมาโดยสุจริตจากตลาดหรือร้านค้าที่ขายของชนิดนั้น ไม่ต้องคืนเจ้าของเดิม เว้นแต่เจ้าของจะจ่ายราคาที่ซื้อมาคืนให้ (เช่น ซื้อโทรศัพท์จากร้านโดยไม่รู้ว่าถูกขโมยมา ผู้ซื้อไม่ต้องคืนฟรี เจ้าของต้องจ่ายราคาที่ซื้อ)

กรรมสิทธิ์อาจได้มาโดยอายุความครอบครองตามที่บัญญัติไว้ในลักษณะ 3 ของบรรพ 4

ที่ดินรกร้างว่างเปล่าหรือที่ดินที่กลับมาเป็นของแผ่นดินนั้น บุคคลอาจได้มาโดยปฏิบัติตามกฎหมายที่ดิน

แดนกรรมสิทธิ์ 4 อย่าง: (1) ใช้สอย (2) จำหน่าย (3) ได้ดอกผล (4) ติดตามเอาคืน+ขัดขวาง

เจ้าของทรัพย์สินมีสิทธิ 4 ประการ: (1) ใช้สอย (2) จำหน่ายจ่ายโอน (3) ได้ดอกผล (4) ติดตามเอาคืนจากผู้ไม่มีสิทธิ และขัดขวางไม่ให้ผู้อื่นเข้ามายุ่งเกี่ยว — เป็นหลักพื้นฐานของกรรมสิทธิ์ในกฎหมายทรัพย์

เพื่อนบ้านสร้างความเดือดร้อน (เสียง ควัน กลิ่น): เจ้าของที่ดินฟ้องให้หยุด + เรียกค่าเสียหายได้

ข้อจำกัดสิทธิที่กฎหมายกำหนดไม่ต้องจดทะเบียน และจะถอนหรือแก้ได้ต่อเมื่อทำเป็นหนังสือและจดทะเบียน แต่ข้อจำกัดเพื่อสาธารณประโยชน์ถอนหรือแก้ไม่ได้เลย

เจ้าของที่ดินต้องรับน้ำที่ไหลตามธรรมดาจากที่ดินสูง และเจ้าของที่ดินสูงจะกักน้ำไว้ได้เพียงเท่าที่จำเป็นสำหรับที่ดินของตน

เจ้าของที่ดินต้องรับน้ำระบายจากที่ดินสูงหากน้ำเคยไหลมาก่อน และหากเกิดความเสียหายอาจเรียกให้เจ้าของที่ดินสูงทำทางระบายน้ำและชดใช้ค่าทดแทนได้

เจ้าของอสังหาริมทรัพย์ห้ามทำหลังคาหรือสิ่งก่อสร้างที่ทำให้น้ำฝนตกลงบนทรัพย์สินของผู้อื่นที่อยู่ติดกัน

ห้ามขุดบ่อ สระ หรือหลุมรับสิ่งโสโครกในระยะ 2 เมตรจากแนวเขต และห้ามทำคูใกล้เขตเกินกว่าครึ่งส่วนลึก โดยต้องใช้ความระมัดระวังป้องกันดินพังหรือของโสโครกซึม

ห้ามขุดดินหรือบรรทุกน้ำหนักบนที่ดินจนอาจทำให้ที่ดินติดกันไม่มั่นคง เว้นแต่มีการจัดการป้องกันความเสียหายที่เพียงพอ

รั้ว กำแพง รั้วต้นไม้ หรือคูที่เป็นเขตแดนระหว่างที่ดิน ให้สันนิษฐานว่าเจ้าของที่ดินทั้งสองข้างเป็นเจ้าของร่วมกัน

เมื่อรั้วต้นไม้หรือคูเป็นของเจ้าของที่ดินทั้งสองข้างรวมกัน เจ้าของแต่ละข้างมีสิทธิตัดรั้วต้นไม้หรือถมคูถึงแนวเขตของตนโดยต้องก่อกำแพงหรือทำรั้วแทน

ต้นไม้บนแนวเขตที่ดินให้สันนิษฐานว่าเป็นของเจ้าของทั้งสองข้างร่วมกัน ดอกผลและเนื้อไม้แบ่งเท่ากัน เจ้าของแต่ละฝ่ายขุดหรือตัดได้แต่ต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายเท่ากัน

เจ้าของที่ดินมีสิทธิตัดรากไม้ที่รุกเข้ามาจากที่ดินติดต่อและเก็บไว้ได้ ส่วนกิ่งไม้ที่ยื่นล้ำเข้ามาสามารถตัดได้เองหากเจ้าของที่ดินข้างเคียงไม่ตัดภายในเวลาอันสมควร

ดอกผลต้นไม้ที่หล่นตามธรรมชาติลงในที่ดินแปลงใด ให้สันนิษฐานว่าเป็นดอกผลของที่ดินแปลงนั้น

ที่ดินถูกล้อมจนไม่มีทางออกสู่ถนนสาธารณะ เจ้าของมีสิทธิขอทางผ่านที่ดินที่ล้อม (ทางจำเป็น) รวมถึงกรณีทางออกต้องข้ามสระ บึง หรือที่ดินชันมาก เจ้าของที่ดินที่ถูกผ่านมีสิทธิได้ค่าทดแทน (ม.1349 วรรค 3)

ถ้าที่ดินถูกล้อมเพราะแบ่งแยก/แบ่งโอน (เช่น แบ่งมรดก แบ่งขาย) เจ้าของแปลงที่ไม่มีทางออกมีสิทธิใช้ทางผ่านเฉพาะบนที่ดินแปลงที่แบ่งแยกกัน และไม่ต้องจ่ายค่าทดแทน (ต่างจาก ม.1349 ที่ต้องจ่าย)

เจ้าของที่ดินมีสิทธิใช้ที่ดินติดต่อเท่าที่จำเป็นในการปลูกสร้างหรือซ่อมแซมรั้วกำแพง โดยต้องบอกล่วงหน้าและชดใช้ค่าทดแทนหากก่อให้เกิดความเสียหาย

เจ้าของที่ดินต้องยอมให้ผู้อื่นวางท่อน้ำ ท่อระบายน้ำ หรือสายไฟฟ้าผ่านที่ดินเพื่อประโยชน์ที่ดินติดต่อเมื่อได้รับค่าทดแทนตามสมควร และสามารถเรียกให้ย้ายถอนได้เมื่อพฤติการณ์เปลี่ยนไป

บุคคลอาจพาปศุสัตว์ผ่านหรือเข้าที่ดินที่ไม่ได้กั้นของผู้อื่นเพื่อเลี้ยงสัตว์หรือตักน้ำ ยกเว้นที่ดินเพาะปลูก และเจ้าของที่ดินมีสิทธิห้ามได้เสมอ

ตามจารีตประเพณีท้องถิ่น บุคคลอาจเข้าไปในที่ป่าหรือที่ดงของผู้อื่นเพื่อเก็บฟืน ผลไม้ป่า ผัก หรือเห็ดได้ เมื่อเจ้าของไม่ห้าม

เจ้าของที่ดินริมทางน้ำไม่มีสิทธิชักน้ำไว้เกินความจำเป็น หากเป็นเหตุให้ที่ดินแปลงอื่นตามทางน้ำเสียหาย

เมื่อทรัพย์สินเป็นของหลายคนร่วมกัน (เช่น ที่ดินมรดกที่ยังไม่แบ่ง คอนโดร่วมลงทุน) ให้ใช้หลักกรรมสิทธิ์รวม โดยสันนิษฐานว่ามีส่วนเท่ากัน (ม.1357) เจ้าของรวมคนหนึ่งจะจำหน่ายส่วนของตนได้ แต่จะจำหน่ายทรัพย์ทั้งหมดต้องได้รับความยินยอมจากทุกคน

ให้สันนิษฐานว่าผู้เป็นเจ้าของรวมมีส่วนในทรัพย์สินนั้นเท่ากันทุกคน

เจ้าของรวมมีสิทธิจัดการทรัพย์สินรวมกัน การจัดการธรรมดาใช้เสียงข้างมาก การจัดการสาระสำคัญต้องมีคะแนนเสียงเกินครึ่งมูลค่า และการเปลี่ยนวัตถุประสงค์ต้องได้ความเห็นชอบทุกคน

เจ้าของรวมแต่ละคนมีสิทธิใช้กรรมสิทธิ์ครอบคลุมทรัพย์สินทั้งหมดเพื่อต่อสู้บุคคลภายนอก แต่การเรียกร้องทรัพย์สินคืนต้องอยู่ในเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด

เจ้าของรวมมีสิทธิใช้ทรัพย์สินรวมได้โดยไม่ขัดสิทธิผู้อื่น และมีสิทธิได้รับดอกผลตามส่วนที่ตนมีในทรัพย์สินนั้น

เจ้าของรวมจำหน่ายหรือจำนองส่วนของตนได้ แต่การจำหน่ายหรือก่อภาระติดพันในทรัพย์สินทั้งหมดต้องได้รับความยินยอมจากเจ้าของรวมทุกคน

เจ้าของรวมแต่ละคนต้องร่วมออกค่าจัดการ ค่าภาษีอากร และค่ารักษาทรัพย์สินรวมตามส่วนที่ตนมี

เจ้าของรวมมีสิทธิเรียกให้แบ่งทรัพย์สินได้ เว้นแต่มีนิติกรรมขัดอยู่หรือวัตถุประสงค์เป็นการถาวร และสิทธิดังกล่าวตัดได้ไม่เกินครั้งละสิบปี

การแบ่งทรัพย์สินรวมทำได้โดยแบ่งทรัพย์สินจริงหรือขายแล้วแบ่งเงิน หากตกลงกันไม่ได้ศาลอาจสั่งให้แบ่งหรือขายทอดตลาด

ในเวลาแบ่งทรัพย์สินรวม เจ้าของรวมมีสิทธิเรียกให้เอาทรัพย์สินรวมชำระหนี้ร่วมก่อน หรือเรียกให้เอาส่วนของลูกหนี้ชำระหนี้ก่อนการแบ่ง

เจ้าของรวมแต่ละคนต้องรับผิดตามส่วนของตนเช่นเดียวกับผู้ขายในทรัพย์สินที่เจ้าของรวมคนอื่นได้รับในการแบ่ง

สิทธิครอบครองเกิดเมื่อบุคคลยึดถือทรัพย์สินโดยเจตนาจะยึดถือเพื่อตน มี 2 องค์ประกอบ: (1) ยึดถือทรัพย์สินในทางกายภาพ (2) มีเจตนาจะยึดถือเพื่อตนเอง (ไม่ใช่ยึดถือแทนผู้อื่น) เป็นพื้นฐานของครอบครองปรปักษ์

บุคคลอาจได้มาซึ่งสิทธิครอบครองทรัพย์สินโดยมีผู้อื่นยึดถือทรัพย์สินนั้นไว้ให้แทน

ผู้ที่ยึดถือทรัพย์สินไว้ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่ายึดถือเพื่อตนเอง

ให้สันนิษฐานว่าผู้ครอบครองทรัพย์สินครอบครองโดยสุจริต โดยความสงบ และโดยเปิดเผย

หากพิสูจน์ได้ว่าบุคคลครอบครองทรัพย์สินเดียวกันสองคราว ให้สันนิษฐานว่าครอบครองติดต่อกันตลอดเวลา

สิทธิที่ผู้ครอบครองใช้ในทรัพย์สินที่ครอบครองให้สันนิษฐานว่าเป็นสิทธิที่มีตามกฎหมาย

อสังหาริมทรัพย์ที่จดทะเบียนไว้ในทะเบียนที่ดิน ให้สันนิษฐานว่าบุคคลที่มีชื่อในทะเบียนเป็นผู้มีสิทธิครอบครอง

ผู้ครอบครองที่ถูกรบกวนโดยมิชอบมีสิทธิให้ปลดเปลื้องการรบกวน หรือขอศาลสั่งห้าม และต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่ถูกรบกวน

ถูกแย่งครอบครองโดยมิชอบ มีสิทธิฟ้องเรียกคืนภายใน 1 ปี เว้นแต่ฝ่ายที่แย่งมีสิทธิเหนือทรัพย์ดีกว่า (เช่น เจ้าของเรียกคืนจากผู้อาศัย) ถ้าฟ้องเกิน 1 ปี สิทธิเรียกคืนการครอบครองหมดไป

การส่งทรัพย์สินคืนแก่บุคคลผู้มีสิทธิเอาคืนให้นำบทบัญญัติที่เกี่ยวข้องมาใช้บังคับ

การครอบครองสิ้นสุดลงเมื่อผู้ครอบครองสละเจตนาหรือไม่ยึดถือทรัพย์สินต่อไป แต่เหตุชั่วคราวที่ขัดขวางไม่ทำให้การครอบครองสิ้นสุด

การโอนการครอบครองทรัพย์สินทำได้โดยการส่งมอบทรัพย์สินที่ครอบครองให้แก่กัน

หากผู้รับโอนหรือผู้แทนยึดถือทรัพย์สินอยู่แล้ว การโอนการครอบครองทำได้โดยเพียงแสดงเจตนา

การโอนการครอบครองมีผลแม้ผู้โอนยังยึดถืออยู่ หากผู้โอนแสดงเจตนาจะยึดถือแทนผู้รับโอน หรือสั่งผู้แทนให้ยึดถือแทนผู้รับโอน

ผู้แทนผู้ครอบครองจะเปลี่ยนลักษณะการยึดถือได้โดยบอกกล่าวว่าไม่เจตนายึดถือแทนต่อไป หรืออาศัยอำนาจใหม่จากบุคคลภายนอก

ครอบครองปรปักษ์: ครอบครองทรัพย์ของผู้อื่นโดย (1) สงบ (2) เปิดเผย (3) เจตนาเป็นเจ้าของ ติดต่อกัน 10 ปี (อสังหาฯ) หรือ 5 ปี (สังหาริมทรัพย์) ได้กรรมสิทธิ์ เป็นมาตราที่ใช้มากในคดีที่ดิน โดยเฉพาะที่ดินมี น.ส.3/น.ส.3ก./โฉนด

ทรัพย์สินที่ได้มาโดยการกระทำผิด ผู้กระทำผิดหรือผู้รับโอนไม่สุจริตจะได้กรรมสิทธิ์โดยอายุความต้องรอพ้นอายุความอาชญาหรืออายุความครอบครองปรปักษ์ แล้วแต่อย่างใดยาวกว่า

หากผู้ครอบครองขาดการยึดถือโดยไม่สมัคร และได้คืนภายในหนึ่งปี การครอบครองไม่ถือว่าสะดุดหยุดลง

ผู้รับโอนการครอบครองอาจนับเวลาที่ผู้โอนครอบครองรวมกับเวลาของตนได้ แต่ข้อบกพร่องในการครอบครองของผู้โอนอาจยกเป็นข้อต่อสู้ผู้รับโอนได้

ครอบครองปรปักษ์: สงบ+เปิดเผย+เจตนาเป็นเจ้าของ → อสังหาฯ 10 ปี / สังหาฯ 5 ปี = ได้กรรมสิทธิ์

ภาระจำยอม คือที่ดินแปลงหนึ่ง (ภารยทรัพย์) ต้องยอมรับภาระบางอย่างเพื่อประโยชน์ของที่ดินอีกแปลง (สามยทรัพย์) เช่น ยอมให้ใช้ทางผ่าน ยอมให้ระบายน้ำ ยอมไม่ปลูกสิ่งก่อสร้างบังแสง ภาระจำยอมติดไปกับที่ดินแม้เปลี่ยนเจ้าของ

บทบัญญัติในมาตรา 1388 ถึง 1395 ว่าด้วยหลักเกณฑ์และเงื่อนไขของภาระจำยอมในอสังหาริมทรัพย์

แม้ความต้องการของเจ้าของสามยทรัพย์จะเปลี่ยนแปลงไป ก็ไม่ทำให้เจ้าของสามยทรัพย์มีสิทธิเพิ่มภาระแก่ภารยทรัพย์ได้

เจ้าของภารยทรัพย์ต้องไม่กระทำการใดที่ทำให้ประโยชน์แห่งภาระจำยอมลดน้อยลงหรือเสื่อมความสะดวก

เจ้าของสามยทรัพย์มีสิทธิทำการจำเป็นเพื่อรักษาและใช้ภาระจำยอมโดยออกค่าใช้จ่ายเอง แต่หากเจ้าของภารยทรัพย์ได้รับประโยชน์ด้วย ต้องร่วมออกค่าใช้จ่ายตามส่วน

เจ้าของภารยทรัพย์อาจขอให้ย้ายภาระจำยอมไปยังส่วนอื่นได้ หากแสดงว่าเป็นประโยชน์แก่ตน รับเสียค่าใช้จ่าย และไม่ทำให้ความสะดวกของสามยทรัพย์ลดลง

ภาระจำยอมติดไปกับสามยทรัพย์เสมอเมื่อมีการจำหน่ายหรือตกในบังคับสิทธิอื่น และไม่อาจโอนแยกต่างหากจากสามยทรัพย์ได้

เมื่อแบ่งแยกภารยทรัพย์ ภาระจำยอมยังคงมีอยู่ในทุกส่วนที่แยกออก แต่เจ้าของส่วนที่ไม่มีการใช้ภาระจำยอมตามรูปการอาจเรียกให้พ้นภาระได้

เมื่อแบ่งแยกสามยทรัพย์ ภาระจำยอมยังคงมีเพื่อประโยชน์ทุกส่วน แต่เจ้าของภารยทรัพย์อาจเรียกให้พ้นภาระในส่วนที่ไม่มีการใช้ภาระจำยอมได้

ภาระจำยอมที่เจ้าของรวมแห่งสามยทรัพย์คนหนึ่งได้มาหรือใช้อยู่ ถือว่าเจ้าของรวมทุกคนได้มาหรือใช้อยู่ด้วยกัน

บทบัญญัติว่าด้วยภาระจำยอมถึงมาตรา 1400 ให้นำมาใช้บังคับกับภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์โดยอนุโลม

เมื่อภารยทรัพย์และสามยทรัพย์ตกเป็นของเจ้าของคนเดียวกัน เจ้าของอาจขอเพิกถอนทะเบียนภาระจำยอมได้ แต่หากยังไม่เพิกถอน ภาระจำยอมยังมีผลต่อบุคคลภายนอก

ภาระจำยอมสิ้นไปโดยอายุความหากมิได้ใช้เป็นระยะเวลาสิบปี

ภาระจำยอมสิ้นไปเมื่อหมดประโยชน์แก่สามยทรัพย์ แต่อาจฟื้นขึ้นอีกหากยังไม่พ้นอายุความ และเจ้าของภารยทรัพย์อาจขอพ้นภาระที่มีประโยชน์น้อยเกินไปโดยเสียค่าทดแทน

ภาระจำยอมอาจได้มาโดยอายุความ (ใช้ทางผ่านที่ดินคนอื่น 10 ปีโดยสงบ เปิดเผย อาจได้ภาระจำยอมโดยอายุความ) และในทางกลับกัน ภาระจำยอมสิ้นไปหากไม่ได้ใช้ 10 ปี (ม.1399)

บุคคลที่ได้รับสิทธิอาศัยในโรงเรือนมีสิทธิอยู่อาศัยโดยไม่ต้องเสียค่าเช่า

ให้นำบทบัญญัติวรรคที่เกี่ยวข้องมาใช้บังคับกับสิทธิอาศัยโดยอนุโลม

สิทธิอาศัยเป็นสิทธิเฉพาะตัว ไม่อาจโอนกันได้แม้โดยทางมรดก

หากสิทธิอาศัยมิได้จำกัดเฉพาะตัวผู้อาศัยชัดแจ้ง บุคคลในครอบครัวและครัวเรือนของผู้อาศัยจะอยู่ด้วยได้

หากผู้ให้อาศัยมิได้ห้ามไว้ชัดแจ้ง ผู้อาศัยอาจเก็บดอกผลธรรมดาหรือผลแห่งที่ดินมาใช้เพียงเท่าที่จำเป็นแก่ครัวเรือน

ผู้ให้อาศัยไม่มีหน้าที่ซ่อมแซมทรัพย์สิน และผู้อาศัยจะเรียกค่าใช้จ่ายในการปรับปรุงทรัพย์สินคืนจากผู้ให้อาศัยไม่ได้

เมื่อสิทธิอาศัยสิ้นสุดลง ผู้อาศัยมีหน้าที่ส่งทรัพย์สินคืนแก่ผู้ให้อาศัย

ให้นำบทบัญญัติว่าด้วยหน้าที่และความรับผิดของผู้เช่าตามประมวลกฎหมายนี้มาใช้บังคับแก่สิทธิอาศัยโดยอนุโลม

สิทธิเหนือพื้นดิน: ปลูกบ้าน/สร้างอาคารบนที่ดินคนอื่นได้ เป็นเจ้าของสิ่งปลูกสร้าง แม้ไม่ได้เป็นเจ้าของที่ดิน

สิทธิเหนือพื้นดินอาจโอนได้และรับมรดกกันได้ เว้นแต่จะกำหนดไว้เป็นอย่างอื่นในนิติกรรมก่อตั้งสิทธิ

สิทธิเหนือพื้นดินอาจก่อให้เกิดโดยมีกำหนดเวลา ตลอดชีวิตเจ้าของที่ดิน หรือตลอดชีวิตผู้ทรงสิทธิก็ได้

หากสิทธิเหนือพื้นดินไม่มีกำหนดเวลา คู่กรณีฝ่ายใดจะบอกเลิกได้ โดยต้องบอกล่วงหน้าตามสมควร หรือหนึ่งปีหากมีค่าเช่า

คู่กรณีอาจบอกเลิกสิทธิเหนือพื้นดินได้หากผู้ทรงสิทธิละเลยเงื่อนไขสำคัญในนิติกรรม หรือไม่ชำระค่าเช่าสองปีติดต่อกัน

สิทธิเหนือพื้นดินไม่สิ้นสุดแม้โรงเรือน สิ่งปลูกสร้าง หรือสิ่งเพาะปลูกจะสลายไป แม้จากเหตุสุดวิสัย

เมื่อสิทธิเหนือพื้นดินสิ้น ผู้ทรงสิทธิอาจรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างได้ แต่เจ้าของที่ดินมีสิทธิซื้อตามราคาตลาดและผู้ทรงสิทธิต้องขาย เว้นแต่มีเหตุสมควร

สิทธิเก็บกิน: ใช้+เก็บดอกผลจากอสังหาฯ คนอื่น ≠ เช่า (เก็บกินมีสิทธิจัดการได้กว้างกว่า) ≠ ภาระจำยอม

สิทธิเก็บกินอาจก่อให้เกิดโดยมีกำหนดเวลาหรือตลอดชีวิตผู้ทรงสิทธิ หากไม่มีกำหนดเวลา ให้สันนิษฐานว่ามีอยู่ตลอดชีวิต

หากทรัพย์สินสลายโดยไม่ได้ค่าทดแทน เจ้าของไม่ต้องทำให้คืนดี แต่หากได้รับค่าทดแทน ต้องนำไปฟื้นฟูทรัพย์และแบ่งค่าทดแทนตามส่วนความเสียหายของแต่ละฝ่าย

เมื่อสิทธิเก็บกินสิ้น ผู้ทรงสิทธิต้องคืนทรัพย์สินและรับผิดต่อความเสียหายที่เกิดจากความผิดของตน แต่ไม่ต้องรับผิดหากเสื่อมราคาเพราะการใช้ตามควร

ผู้ทรงสิทธิเก็บกินต้องรักษาทรัพย์สินในมาตรฐานเดียวกับที่วิญญูชนพึงรักษาทรัพย์สินของตนเอง

ผู้ทรงสิทธิเก็บกินอาจโอนการใช้สิทธิของตนให้บุคคลภายนอกได้ หากนิติกรรมไม่ได้ห้ามไว้ และเจ้าของทรัพย์สินอาจฟ้องร้องผู้รับโอนโดยตรง

เจ้าของทรัพย์สินอาจคัดค้านการใช้ทรัพย์ที่มิชอบและเรียกหลักประกันได้ หากผู้ทรงสิทธิเก็บกินฝ่าฝืน ศาลอาจตั้งผู้รักษาทรัพย์แทน

ผู้ทรงสิทธิเก็บกินต้องสงวนสภาพทรัพย์สินและซ่อมแซมเล็กน้อย ส่วนการซ่อมใหญ่ต้องแจ้งเจ้าของ หากเจ้าของละเลย ผู้ทรงสิทธิดำเนินการเองได้โดยเจ้าของออกค่าใช้จ่าย

ค่าใช้จ่ายพิเศษ (การจร) เป็นหน้าที่ของเจ้าของทรัพย์สิน โดยอาจจำหน่ายทรัพย์บางส่วนเพื่อออกค่าใช้จ่าย เว้นแต่ผู้ทรงสิทธิเก็บกินจะทดรองโดยไม่คิดดอกเบี้ย

ระหว่างที่สิทธิเก็บกินมีอยู่ ผู้ทรงสิทธิต้องออกค่าใช้จ่ายในการจัดการ เสียภาษีอากร และชำระดอกเบี้ยหนี้สินที่ติดพันทรัพย์สิน

หากเจ้าของทรัพย์ต้องการ ผู้ทรงสิทธิเก็บกินต้องทำประกันวินาศภัยทรัพย์สินเพื่อประโยชน์เจ้าของ และต้องเสียเบี้ยประกันตลอดระยะเวลาที่สิทธิมีอยู่

คดีเกี่ยวกับสิทธิเก็บกินต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่วันสิทธิสิ้นสุด หรือนับแต่วันที่เจ้าของรู้หรือควรรู้ว่าสิทธิสิ้นสุดลง

อสังหาริมทรัพย์อาจตกอยู่ในภาระติดพัน ทำให้ผู้รับประโยชน์มีสิทธิได้รับชำระหนี้เป็นคราวๆ หรือใช้ประโยชน์จากทรัพย์สินตามที่ระบุ

ภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์อาจกำหนดเวลาหรือตลอดชีวิตผู้รับประโยชน์ หากไม่กำหนดเวลา ให้สันนิษฐานว่ามีตลอดชีวิตผู้รับประโยชน์

ภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์ไม่อาจโอนกันได้แม้โดยทางมรดก เว้นแต่นิติกรรมจะกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น

หากผู้รับประโยชน์ละเลยไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไขสำคัญในนิติกรรมก่อตั้งภาระติดพัน คู่กรณีอีกฝ่ายอาจบอกเลิกสิทธิของผู้รับประโยชน์ได้

หากเจ้าของทรัพย์ไม่ชำระหนี้ตามภาระติดพัน ผู้รับประโยชน์อาจขอศาลตั้งผู้รักษาทรัพย์หรือสั่งขายทอดตลาด แต่หากเจ้าของหาประกันมาให้ ศาลจะไม่ออกคำสั่งดังกล่าว

ท่านให้นำมาตรา ๑๓๘๘ ถึงมาตรา ๑๓๙๕ และมาตรา ๑๓๙๗ ถึงมาตรา ๑๔๐๐ มาใช้บังคับถึงภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์โดยอนุโลม บรรพ ๕ ครอบครัว ล...