ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 1-2 ว่าด้วยนิติกรรม สัญญา หนี้

มาตรา 1 กำหนดชื่อเรียกของกฎหมายนี้อย่างเป็นทางการว่า ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ย่อว่า ป.พ.พ. เป็นบทบัญญัติเปิดกฎหมายที่บัญญัติชื่ออย่างเป็นทางการ

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นมา กำหนดวันเริ่มต้นการบังคับใช้กฎหมายอย่างชัดเจน

บรรดากฎหมาย กฎ และข้อบังคับใดๆ ที่มีอยู่ก่อนซึ่งซ้ำหรือขัดแย้งกับประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ให้ถูกยกเลิกทั้งหมดนับแต่วันที่ใช้ประมวลกฎหมายนี้บังคับ หลักความเป็นเอกภาพของกฎหมาย — ป.พ.พ. ย่อมมีผลเหนือกว่า

ลำดับแหล่งกฎหมาย: ตัวอักษร → เจตนารมณ์ → จารีตประเพณี → เทียบกฎหมาย → หลักทั่วไป

หลักสุจริต: ใช้สิทธิ/ชำระหนี้ ต้องสุจริต ไม่สุจริต = ไม่ได้รับคุ้มครอง หลักพื้นฐานของกฎหมายแพ่ง

หลักกฎหมายพื้นฐาน: บุคคลทุกคนสันนิษฐานว่ากระทำโดยสุจริต (good faith) ผู้ที่ประสงค์จะอ้างว่าอีกฝ่ายกระทำโดยไม่สุจริตมีภาระพิสูจน์เอง หลักนี้ใช้บ่อยในคดีสัญญาและกรรมสิทธิ์

ดอกเบี้ยไม่กำหนด: 3% ต่อปี (เดิม 7.5% → ลดเป็น 3% ตาม พ.ร.ก.2564) ปรับเปลี่ยนได้โดย พ.ร.ฎ.

เหตุสุดวิสัย: เหตุที่ป้องกันไม่ได้แม้ระมัดระวังตามสมควร เช่น ภัยธรรมชาติ สงคราม โรคระบาด ใช้ยกเว้นความรับผิด

ลงชื่อ: เขียนเองไม่จำเป็น แต่ต้องลงลายมือชื่อ | ลายพิมพ์นิ้วมือ = ใช้ได้ถ้ามีพยาน 2 คน | ยกเว้นต่อหน้าเจ้าหน้าที่

ตีความเอกสาร: 2 นัย→ใช้นัยที่บังคับได้ | สงสัย→ตีความเป็นคุณแก่ฝ่ายเสียเปรียบ (ม.11)

ตีความกรณีสงสัย: เป็นคุณแก่ลูกหนี้/ฝ่ายเสียเปรียบ เช่น สัญญากำกวม→ตีความเป็นคุณแก่ผู้กู้

ตัวเลข vs ตัวอักษร: ไม่ตรงกัน→ถือตัวอักษร เช่น เขียน "หนึ่งแสน" แต่ตัวเลขเขียน 10,000 → ถือหนึ่งแสน

เมื่อเอกสารระบุจำนวนเงินหรือปริมาณไว้หลายแห่งแต่ไม่ตรงกัน (เช่น ตัวอักษรกับตัวเลขขัดกัน) และไม่อาจทราบเจตนาที่แท้จริงได้ กฎหมายให้ยึดจำนวนที่น้อยที่สุดเป็นเกณฑ์ ใช้บ่อยในกรณีเช็ค ตั๋วเงิน และสัญญาการเงิน

เอกสารหลายภาษา: ขัดกัน+หาเจตนาไม่ได้ → ถือตามภาษาไทย เช่น สัญญาไทย-อังกฤษ ขัดกัน=ใช้ภาษาไทย

สภาพบุคคล: คลอด+อยู่รอด=เริ่มสิทธิ ตาย=สิ้นสุด ทารกในครรภ์มีสิทธิได้ถ้าคลอดแล้วรอด (มรดก/ประกัน)

พินัยกรรม: ผู้เยาว์ทำได้เมื่ออายุ ≥15 ปี ≠ นิติกรรมอื่น(ต้อง 20 ปีหรือได้ยินยอมผู้แทน)

หากบุคคลหลายคนเสียชีวิตในเหตุการณ์อันตรายเดียวกัน และไม่อาจพิสูจน์ได้ว่าใครตายก่อนหลัง ให้ถือว่าทุกคนตายพร้อมกัน ผลสำคัญคือต่างฝ่ายต่างไม่รับมรดกของกันและกัน มักเกิดในอุบัติเหตุหรือภัยพิบัติ

บุคคลมีสิทธิในการใช้ชื่อ (นาม) ของตน หากผู้อื่นโต้แย้งสิทธิ หรือใช้ชื่อเดียวกันโดยไม่ได้รับอนุญาตจนทำให้เจ้าของเสียประโยชน์ เจ้าของนามอาจเรียกให้ระงับ และร้องขอต่อศาลสั่งห้ามได้หากเสียหายต่อเนื่อง

ผู้เยาว์: อายุ <20 ปี ทำนิติกรรม→ต้องได้รับยินยอมจากผู้แทน ไม่ได้ยินยอม=โมฆียะ | สมรส=บรรลุนิติภาวะ

สมรส=บรรลุนิติภาวะ: อายุ ≥17 ปี + สมรสตามกฎหมาย → บรรลุนิติภาวะทันที ไม่ต้องรอ 20 ปี

ผู้เยาว์จะทำนิติกรรมใดๆ ต้องได้รับความยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรม (บิดามารดา หรือผู้ปกครอง) ก่อนเสมอ หากทำโดยไม่ได้รับความยินยอม นิติกรรมนั้นตกเป็นโมฆียะ — สมบูรณ์ได้หากได้รับการให้สัตยาบันในภายหลัง

ผู้เยาว์ทำได้เอง: เรื่องเฉพาะตัว/จำเป็นดำรงชีวิต/ได้สิทธิโดยไม่มีเงื่อนไข/ทำพินัยกรรม(≥15)/สมรส(≥17)

ผู้เยาว์สามารถทำกิจการที่ต้องทำด้วยตนเองเฉพาะตัวได้ โดยไม่ต้องขอความยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรม เช่น การสมรส (เมื่อถึงอายุที่กฎหมายกำหนด) การทำพินัยกรรม เป็นต้น

ผู้เยาว์ได้สิทธิ: ได้สิทธิอย่างเดียว(ไม่มีภาระ)→ทำได้เลย ไม่ต้องยินยอม เช่น รับของขวัญ/รับมรดก(ไม่มีเงื่อนไข)

ผู้เยาว์ทำพินัยกรรม: อายุ ≥15 ปี ทำได้โดยไม่ต้องยินยอมผู้แทน ≠ นิติกรรมอื่น(ต้องยินยอม/20ปี)

เมื่อผู้แทนโดยชอบธรรมอนุญาตให้ผู้เยาว์จำหน่ายทรัพย์สินสำหรับวัตถุประสงค์ที่ระบุ ผู้เยาว์จำหน่ายได้ตามใจสมัครภายในขอบนั้น หากอนุญาตโดยไม่ระบุวัตถุประสงค์ ผู้เยาว์จำหน่ายได้โดยอิสระทั้งหมด

ผู้แทนโดยชอบธรรมให้ความยินยอมแก่ผู้เยาว์ประกอบธุรกิจหรือทำงานได้ เมื่อได้รับความยินยอม ผู้เยาว์มีฐานะเสมือนบรรลุนิติภาวะในส่วนธุรกิจนั้น หากผู้แทนไม่ยินยอมโดยไม่มีเหตุ ผู้เยาว์ขอศาลอนุญาตได้ และผู้แทนอาจถอนความยินยอมได้หากธุรกิจก่อให้เกิดความเสียหาย

คนไร้ความสามารถ: ศาลสั่งเพราะวิกลจริต ทำนิติกรรม=โมฆียะทุกอย่าง ผู้อนุบาลทำแทน

นิติกรรมใดที่คนไร้ความสามารถ (ผู้ที่ถูกศาลสั่งแล้ว) กระทำลง ย่อมตกเป็นโมฆียะทั้งสิ้น ไม่ว่าจะกระทำในขณะที่จิตวิกลหรือไม่ก็ตาม ต่างจากบุคคลวิกลจริตที่ยังไม่ถูกศาลสั่ง

บุคคลวิกลจริตที่ยังไม่ถูกศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ นิติกรรมจะเป็นโมฆียะก็ต่อเมื่อครบสองเงื่อนไข: (1) กระทำในขณะที่จิตวิกลอยู่ และ (2) คู่กรณีอีกฝ่ายรู้ว่าผู้กระทำเป็นคนวิกลจริต

เมื่อเหตุที่ทำให้เป็นคนไร้ความสามารถสิ้นสุดลงแล้ว บุคคลนั้นหรือบุคคลตามมาตรา 28 สามารถร้องขอต่อศาลให้เพิกถอนคำสั่งไร้ความสามารถได้ และคำสั่งศาลต้องประกาศในราชกิจจานุเบกษา

บุคคลที่มีกายพิการ จิตฟั่นเฟือน สุรุ่ยสุร่าย ติดสุราหรือยาเมา จนไม่สามารถจัดการกิจการตนเองได้หรืออาจทำให้ทรัพย์สินเสียหาย ศาลอาจสั่งให้เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถและต้องมีผู้พิทักษ์ดูแล คำสั่งต้องประกาศในราชกิจจานุเบกษา

ในการพิจารณาคดี ศาลมีอำนาจยืดหยุ่น: หากขอให้สั่งไร้ความสามารถแต่พิสูจน์ได้แค่จิตฟั่นเฟือน ศาลอาจสั่งเป็นเสมือนไร้ความสามารถแทน และในทางกลับกัน หากขอให้สั่งเสมือนไร้ความสามารถแต่ปรากฏว่าวิกลจริต ศาลอาจสั่งเป็นไร้ความสามารถได้

เสมือนไร้ความสามารถ: 11 กรณีต้องได้ยินยอมผู้พิทักษ์ (ลงทุน/กู้/ค้ำ/เช่า/ให้/อสังหาฯ/ฟ้อง/ยอมความ)

หากผู้พิทักษ์ปฏิเสธไม่ยินยอมให้คนเสมือนไร้ความสามารถทำนิติกรรมตามมาตรา 34 โดยไม่มีเหตุผลสมควร คนเสมือนไร้ความสามารถอาจร้องขอต่อศาล ศาลอาจอนุญาตโดยไม่ต้องรับความยินยอมจากผู้พิทักษ์ได้ หากเป็นประโยชน์แก่ผู้นั้น

ถอนเสมือนไร้ความสามารถ: เหตุหมด→ร้องศาลถอนได้ กลับเป็นผู้มีความสามารถเต็ม

ภูมิลำเนา: ถิ่นที่มีสถานที่อยู่เป็นหลัก สำคัญในการฟ้อง(ฟ้องที่ศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนา)

มีที่อยู่หลายแห่ง: อยู่สลับกัน→ถือแห่งไหนก็ได้ เช่น มีบ้านกรุงเทพ+เชียงใหม่ ฟ้องที่ไหนก็ได้

ไม่ปรากฏภูมิลำเนา: ใช้ถิ่นที่อยู่แทน เช่น คนไร้บ้าน=ที่พบตัว(ม.40)

คนไม่มีที่อยู่: คนเร่ร่อน/ไร้บ้าน→พบตัวที่ไหน=ภูมิลำเนาที่นั่น สำคัญในการส่งหมาย/ฟ้องคดี

เปลี่ยนภูมิลำเนา: ต้องมีทั้ง 2 อย่าง (1) ย้ายถิ่นจริง + (2) เจตนาจะเปลี่ยน ย้ายชั่วคราว≠เปลี่ยน

ภูมิลำเนาเฉพาะการ: เลือกถิ่นเฉพาะสำหรับทำเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เช่น ระบุที่อยู่ในสัญญา=ภูมิลำเนาเฉพาะ

ภูมิลำเนาคู่สมรส: ที่อยู่ร่วมกัน แยกกัน=แสดงเจตนา (แก้ไข ฉบับที่ 24 รวมคู่สมรสเพศเดียวกัน)

ภูมิลำเนาผู้เยาว์: ตามพ่อแม่/ผู้ปกครอง ถ้าพ่อแม่แยกกัน→ตามคนที่อยู่ด้วย

ภูมิลำเนาคนไร้ความสามารถ: ตามผู้อนุบาล คล้าย ม.44(ผู้เยาว์ตามผู้แทนโดยชอบธรรม)

ภูมิลำเนาข้าราชการ: ที่ทำการตามตำแหน่ง ย้ายตำแหน่ง=เปลี่ยนภูมิลำเนา ตำแหน่งชั่วคราว≠เปลี่ยน

ภูมิลำเนาผู้ต้องขัง: เรือนจำ=ภูมิลำเนา สำคัญในการฟ้องคดีแพ่ง/ส่งหมาย

สาบสูญ: หายไป 5 ปี (ปกติ) หรือ 2 ปี (ภัยพิบัติ/สงคราม) → ศาลสั่ง ถือว่าตาย ณ วันครบกำหนด

กรณีผู้ไม่อยู่ตั้งตัวแทนผู้รับมอบอำนาจทั่วไปไว้ แต่ต่อมาสัญญาตัวแทนระงับลง หรือตัวแทนจัดการทรัพย์สินในลักษณะที่อาจเสียหาย ให้นำมาตรา 48 (การขอตั้งผู้จัดการทรัพย์สิน) มาใช้บังคับโดยอนุโลม

เมื่อผู้มีส่วนได้เสียหรือพนักงานอัยการร้องขอ ศาลอาจสั่งให้ตัวแทนผู้รับมอบอำนาจทั่วไปของผู้ไม่อยู่จัดทำบัญชีทรัพย์สินตามที่ศาลกำหนดได้ เพื่อความโปร่งใสในการจัดการทรัพย์สิน

ตัวแทนผู้รับมอบอำนาจทั่วไปของผู้ไม่อยู่ หากจำเป็นต้องทำการนอกเหนือจากขอบอำนาจที่ได้รับ ต้องร้องขออนุญาตต่อศาลก่อน และทำได้เฉพาะเมื่อศาลสั่งอนุญาตแล้วเท่านั้น (ภายใต้บังคับมาตรา 802)

ผู้จัดการทรัพย์สินที่ศาลตั้งขึ้นต้องจัดทำบัญชีทรัพย์สินของผู้ไม่อยู่ให้แล้วเสร็จภายใน 3 เดือนนับแต่วันทราบคำสั่งตั้ง แต่สามารถร้องขอต่อศาลให้ขยายกำหนดเวลาได้

บัญชีทรัพย์สินผู้ไม่อยู่ (ตามมาตรา 50 และ 52) ต้องมีพยานอย่างน้อย 2 คนลงลายมือชื่อรับรอง โดยควรเป็นคู่สมรสหรือญาติที่บรรลุนิติภาวะ หากหาไม่ได้หรือไม่ยินยอม จะให้บุคคลอื่นที่บรรลุนิติภาวะเป็นพยานแทนได้

ผู้จัดการทรัพย์สินที่ศาลตั้งมีอำนาจหน้าที่เช่นเดียวกับตัวแทนผู้รับมอบอำนาจทั่วไปตามมาตรา 801-802 หากต้องทำการเกินขอบอำนาจ ต้องขออนุญาตต่อศาลและได้รับอนุญาตก่อนจึงจะทำได้

ผู้จัดการทรัพย์สินไม่มีอำนาจเข้าไปเกี่ยวข้องในกิจการที่ตัวแทนผู้รับมอบอำนาจเฉพาะได้รับมอบหมายไว้ แต่หากตัวแทนนั้นจัดการในลักษณะที่อาจเสียหายแก่ผู้ไม่อยู่ ผู้จัดการทรัพย์สินสามารถร้องขอศาลให้ถอดถอนตัวแทนนั้นได้

ศาลอาจสั่งกำกับผู้จัดการทรัพย์สินโดยเลือกทำอย่างใดอย่างหนึ่งใน 3 ทาง: (1) สั่งให้หาประกัน (2) สั่งให้แถลงความเป็นอยู่ของทรัพย์สิน หรือ (3) ถอดถอนและตั้งคนใหม่แทน เมื่อผู้มีส่วนได้เสียหรือพนักงานอัยการร้องขอหรือศาลเห็นสมควร

ศาลอาจกำหนดบำเหน็จให้ผู้จัดการทรัพย์สินจากทรัพย์สินของผู้ไม่อยู่ หากศาลไม่ได้กำหนด ผู้จัดการอาจขอในภายหลัง และศาลสามารถปรับ งด ลด เพิ่ม หรือเปลี่ยนแปลงบำเหน็จได้ตามพฤติการณ์ที่เปลี่ยนไป

สาบสูญพิเศษ 2 ปี: สงคราม/เรือจม/เครื่องบินหาย/ภัยพิบัติ หายไป 2 ปี=ศาลสั่งสาบสูญ ≠ปกติ 5 ปี

เมื่อความเป็นผู้จัดการทรัพย์สินสิ้นสุดลงตามมาตรา 58 (4)(5)(6) บุคคลที่เกี่ยวข้องต้องแจ้งศาลโดยไม่ชักช้า และดูแลทรัพย์สินต่อไปเพื่อรักษาประโยชน์ของผู้ไม่อยู่จนกว่าจะส่งมอบตามคำสั่งศาล

บทบัญญัติว่าด้วยตัวแทนในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ให้นำมาใช้บังคับแก่การจัดการทรัพย์สินของผู้ไม่อยู่โดยอนุโลม ทำให้กฎเกณฑ์เรื่องตัวแทนนำมาปรับใช้ได้โดยตรง

หากบุคคลหายไปจากภูมิลำเนาและไม่มีผู้ใดรู้ว่ายังมีชีวิตอยู่หรือไม่ตลอด 5 ปี ศาลอาจสั่งให้เป็นคนสาบสูญได้ ระยะเวลาลดเหลือ 2 ปีหากหายไปในสงคราม ยานพาหนะอับปาง หรืออยู่ในอันตรายแก่ชีวิต

บุคคลที่ศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญ ให้ถือว่าถึงแก่ความตายเมื่อครบกำหนดระยะเวลาที่กำหนดในมาตรา 61 (5 ปีหรือ 2 ปีแล้วแต่กรณี) ผลคือมรดกเปิดและสิทธิต่างๆ ระงับไป

ศาลจะถอนคำสั่งสาบสูญได้หากพิสูจน์ว่าบุคคลนั้นยังมีชีวิตอยู่ หรือตายในเวลาอื่นจากที่ระบุในมาตรา 62 การถอนคำสั่งไม่กระทบการกระทำที่สุจริตในช่วงนั้น ผู้ที่เสียสิทธิทรัพย์สินเพราะการถอนคำสั่ง ให้ใช้หลักลาภมิควรได้

คำสั่งศาลทั้งที่ให้เป็นคนสาบสูญ และที่ถอนคำสั่งสาบสูญ ต้องประกาศในราชกิจจานุเบกษาเพื่อให้มีผลต่อสาธารณะ

นิติบุคคล: มีสิทธิ/หน้าที่เหมือนคนธรรมดา ยกเว้นเรื่องเฉพาะตัว (สมรส/ทำพินัยกรรม) ทำได้ในขอบวัตถุประสงค์

ภูมิลำเนานิติบุคคล: ที่ตั้งสำนักงานใหญ่ สำคัญในการฟ้องคดี (ฟ้องที่ศาลที่นิติบุคคลมีภูมิลำเนา)

ผู้แทนหลายคน: ต้องทำร่วมกัน(เว้นแต่กำหนดไว้) เช่น กรรมการ2คนลงนามร่วม ≠ กรรมการคนเดียวลงนาม

จดทะเบียน=นิติบุคคล: ไม่จดทะเบียน=ไม่เป็นนิติบุคคล เช่น บริษัทไม่จด=ห้างหุ้นส่วนสามัญ

นิติบุคคลอื่น: บริษัทมหาชน(พ.ร.บ.บมจ.) รัฐวิสาหกิจ วัด มัสยิด สหกรณ์ ตั้งขึ้นโดยกฎหมายเฉพาะ

ภูมิลำเนานิติบุคคล: สำนักงานใหญ่=ภูมิลำเนา หลายสาขา→เลือกแห่งไหนก็ได้ คู่กับ ม.66

นิติบุคคลฟ้อง/ถูกฟ้อง: เป็นคู่ความได้ ผู้แทน(กรรมการ)ดำเนินคดีแทน เช่น บริษัทฟ้องลูกค้า

ชื่อนิติบุคคล: ต้องใช้ตามจดทะเบียน ใช้ชื่ออื่น→ไม่ผูกพัน เช่น บจ.ABC ทำสัญญาในชื่อ XYZ=ไม่ผูกพัน

สำนักงานนิติบุคคล: ต้องมีที่ตั้งจดทะเบียน เปลี่ยนที่ตั้ง=ต้องจดทะเบียนเปลี่ยน สำคัญเรื่องภูมิลำเนา(ม.66)

นิติบุคคลรับผิดละเมิด: กรรมการ/ลูกจ้างทำละเมิดในหน้าที่→นิติบุคคลรับผิดร่วม+ไล่เบี้ยได้

นิติบุคคลไม่มีผู้แทน: ศาลตั้งผู้แทนชั่วคราวได้ เช่น กรรมการลาออกหมด→ศาลตั้งแทน

ผู้แทนนิติบุคคล: กรรมการ/ผู้จัดการ ทำนิติกรรม/ฟ้อง/ถูกฟ้องแทนนิติบุคคล ทำเกินอำนาจ=ไม่ผูกพัน

ผู้แทนนิติบุคคลละเมิด: นิติบุคคลรับผิดร่วม+ไล่เบี้ยได้ คล้าย ม.425(นายจ้างรับผิดร่วมลูกจ้าง)

สมาคม: ไม่แสวงหากำไร+จดทะเบียน=นิติบุคคล สมาชิก≥3คน กรรมการ≥3คน ≠ บริษัท(แสวงหากำไร)

ข้อบังคับของสมาคมต้องมีรายการอย่างน้อย 8 หัวข้อ ได้แก่ (1) ชื่อสมาคม (2) วัตถุประสงค์ (3) ที่ตั้งสำนักงาน (4) วิธีรับสมาชิกและการพ้นสมาชิกภาพ (5) ค่าบำรุง (6) คณะกรรมการ (7) การจัดการ บัญชี ทรัพย์สิน (8) การประชุมใหญ่

สมาคมทุกแห่งต้องใช้ชื่อที่มีคำว่า "สมาคม" ประกอบกับชื่อนั้นเสมอ เป็นข้อกำหนดเพื่อให้สาธารณชนทราบสถานะของนิติบุคคลประเภทนี้

การขอจดทะเบียนสมาคมต้องมีผู้จะเป็นสมาชิกอย่างน้อย 3 คนร่วมกันยื่นคำขอเป็นหนังสือต่อนายทะเบียนในท้องที่ พร้อมแนบข้อบังคับ รายชื่อสมาชิกไม่น้อยกว่า 10 คน และรายชื่อกรรมการ

นายทะเบียนตรวจสอบคำขอจดทะเบียนสมาคม หากถูกต้องตามมาตรา 79 และ 81 และวัตถุประสงค์ไม่ขัดกฎหมายหรือศีลธรรม ให้รับจดทะเบียนและประกาศราชกิจจาฯ หากบกพร่องให้สั่งแก้ไข หากไม่รับจดทะเบียน ผู้ยื่นอุทธรณ์ต่อรัฐมนตรีมหาดไทยภายใน 30 วัน และรัฐมนตรีวินิจฉัยภายใน 90 วัน คำวินิจฉัยเป็นที่สุด

สมาคม=นิติบุคคล: จดทะเบียนแล้ว→มีสิทธิฟ้อง/ถูกฟ้อง/มีทรัพย์สิน/ทำนิติกรรมได้

การแก้ไขข้อบังคับสมาคมต้องกระทำโดยมติที่ประชุมใหญ่ และต้องจดทะเบียนต่อนายทะเบียนภายในสิบสี่วันนับแต่วันลงมติ มีผลบังคับเมื่อนายทะเบียนรับจดทะเบียนแล้ว

การแต่งตั้งหรือเปลี่ยนแปลงกรรมการสมาคมต้องจดทะเบียนภายในสามสิบวัน นายทะเบียนมีอำนาจปฏิเสธการจดทะเบียนกรรมการที่มีฐานะหรือความประพฤติไม่เหมาะสม

กรรมการสมาคม: ดำเนินกิจการ+เป็นผู้แทน อยู่ภายใต้ที่ประชุมใหญ่ คล้าย กรรมการบริษัท(ม.1144)

คณะกรรมการของสมาคมทำหน้าที่เป็นผู้แทนสมาคมในกิจการที่เกี่ยวกับบุคคลภายนอกทุกประการ

กิจการที่คณะกรรมการสมาคมกระทำไปมีผลสมบูรณ์ตามกฎหมาย แม้ภายหลังจะปรากฏว่ามีข้อบกพร่องในการตั้งหรือคุณสมบัติของกรรมการ

สมาชิกของสมาคมมีสิทธิตรวจตรากิจการและทรัพย์สินของสมาคมได้ในระหว่างเวลาทำการ

สมาชิกต้องชำระค่าบำรุงเต็มจำนวนในวันสมัครหรือวันเริ่มต้นของระยะเวลาชำระ เว้นแต่ข้อบังคับสมาคมกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น

ลาออกจากสมาคม: ลาออกเมื่อไหร่ก็ได้ เว้นแต่ข้อบังคับกำหนดเป็นอย่างอื่น

สมาชิกแต่ละคนรับผิดในหนี้ของสมาคมได้ไม่เกินจำนวนค่าบำรุงที่ตนค้างชำระ

คณะกรรมการของสมาคมมีหน้าที่ต้องจัดให้มีการประชุมใหญ่สามัญอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง

คณะกรรมการอาจเรียกประชุมใหญ่วิสามัญตามที่เห็นสมควร และสมาชิกไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าหรือหนึ่งร้อยคนมีสิทธิร้องขอให้เรียกประชุมได้ หากคณะกรรมการไม่ดำเนินการภายในสามสิบวัน สมาชิกอาจเรียกประชุมเองได้

การเรียกประชุมใหญ่ต้องส่งหนังสือนัดประชุมล่วงหน้าไม่น้อยกว่าเจ็ดวัน ระบุสถานที่ วัน เวลา และระเบียบวาระการประชุม พร้อมส่งรายละเอียดและเอกสารที่เกี่ยวข้อง

การประชุมใหญ่สมาคมต้องมีสมาชิกไม่น้อยกว่ากึ่งหนึ่งจึงครบองค์ประชุม หากไม่ครบและคณะกรรมการเป็นผู้เรียก ให้เรียกประชุมใหม่ภายในสิบสี่วันโดยไม่บังคับองค์ประชุม

มติที่ประชุมใหญ่ถือเสียงข้างมาก สมาชิกแต่ละคนมีเสียงหนึ่ง และหากคะแนนเสียงเท่ากันให้ประธานออกเสียงชี้ขาดได้อีกเสียงหนึ่ง

สมาชิกอาจมอบอำนาจให้สมาชิกอื่นเข้าประชุมและออกเสียงลงคะแนนแทนตนได้ เว้นแต่ข้อบังคับสมาคมกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น

กรรมการหรือสมาชิกที่มีส่วนได้เสียขัดกับผลประโยชน์ของสมาคมในเรื่องที่จะมีมติ ไม่มีสิทธิออกเสียงลงคะแนนในเรื่องนั้น

สมาคมเลิก: ตามข้อบังคับ/มติ/ศาลสั่ง/ล้มละลาย คล้ายมูลนิธิเลิก(ม.130) ทรัพย์สิน→ตามข้อบังคับ/แผ่นดิน

สมาคมเลิกได้ด้วยเหตุต่างๆ ได้แก่ เหตุตามข้อบังคับ ครบกำหนดเวลา กิจการสำเร็จ มติที่ประชุมใหญ่ ล้มละลาย นายทะเบียนถอนชื่อ หรือศาลมีคำสั่งให้เลิก

นายทะเบียนมีอำนาจถอนชื่อสมาคมออกจากทะเบียนเมื่อวัตถุประสงค์หรือการดำเนินกิจการขัดกฎหมาย สมาคมหยุดดำเนินการต่อเนื่อง หรือมีสมาชิกน้อยกว่าสิบคนติดต่อกันเกินสองปี

เมื่อนายทะเบียนสั่งถอนชื่อสมาคมต้องแจ้งเหตุผลและประกาศในราชกิจจานุเบกษา กรรมการหรือสมาชิกไม่น้อยกว่าสามคนมีสิทธิอุทธรณ์ต่อรัฐมนตรีภายในสามสิบวัน

ผู้มีส่วนได้เสียอาจร้องขอต่อนายทะเบียนให้ถอนชื่อสมาคม และหากนายทะเบียนไม่ดำเนินการหรือแจ้งเหตุผลที่ไม่เป็นที่พอใจ ผู้ร้องขออาจยื่นต่อศาลให้สั่งเลิกสมาคมได้

เมื่อสมาคมมีเหตุต้องเลิกตามมาตรา 101 คณะกรรมการต้องแจ้งนายทะเบียนภายในสิบสี่วัน และนายทะเบียนประกาศการเลิกในราชกิจจานุเบกษา

เมื่อเลิกสมาคมให้มีการชำระบัญชีโดยนำบทบัญญัติว่าด้วยการชำระบัญชีห้างหุ้นส่วนและบริษัทจำกัดมาใช้บังคับโดยอนุโลม

สมาคมเลิก+ชำระบัญชี: ทรัพย์ที่เหลือ→สมาคม/มูลนิธิคล้ายกัน ไม่มี→แผ่นดิน ≠ บริษัท(แบ่งให้ผู้ถือหุ้น)

ผู้ใดมีสิทธิยื่นคำขอตรวจหรือคัดสำเนาเอกสารเกี่ยวกับสมาคมที่นายทะเบียนเก็บรักษา โดยต้องเสียค่าธรรมเนียมตามที่กำหนดในกฎกระทรวง

รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยมีอำนาจแต่งตั้งนายทะเบียนและออกกฎกระทรวงเกี่ยวกับการจดทะเบียน ค่าธรรมเนียม และการดำเนินกิจการสมาคม

มูลนิธิ: จัดสรรทรัพย์สินเพื่อสาธารณะ ไม่แบ่งปัน+จดทะเบียน=นิติบุคคล ≠ สมาคม(คนรวมกัน)

มูลนิธิต้องมีข้อบังคับและคณะกรรมการอย่างน้อยสามคนเป็นผู้ดำเนินกิจการตามกฎหมายและข้อบังคับ

ข้อบังคับมูลนิธิต้องมีรายการสำคัญอย่างน้อย ได้แก่ ชื่อ วัตถุประสงค์ ที่ตั้ง ทรัพย์สินขณะจัดตั้ง ข้อกำหนดเกี่ยวกับกรรมการ และการจัดการทรัพย์สินและบัญชี

มูลนิธิทุกแห่งต้องใช้ชื่อที่มีคำว่า "มูลนิธิ" ประกอบอยู่ด้วยเสมอ

การจดทะเบียนมูลนิธิต้องยื่นคำขอเป็นหนังสือต่อนายทะเบียน ระบุเจ้าของทรัพย์สิน รายชื่อกรรมการ และแนบข้อบังคับมาด้วย

นายทะเบียนจะรับจดทะเบียนมูลนิธิเมื่อคำขอและข้อบังคับถูกต้อง วัตถุประสงค์ไม่ขัดกฎหมาย และกรรมการมีคุณสมบัติเหมาะสม หากปฏิเสธผู้ขอมีสิทธิอุทธรณ์ต่อรัฐมนตรีภายในสามสิบวัน

ผู้ขอจัดตั้งมูลนิธิมีสิทธิถอนการจัดตั้งได้ก่อนนายทะเบียนรับจดทะเบียน แต่สิทธินี้ไม่ตกทอดไปยังทายาท และหากผู้ขอจัดตั้งหลายคนมีคนใดถอนก็ทำให้คำขอระงับทั้งหมด

หากผู้ขอจัดตั้งมูลนิธิถึงแก่ความตายก่อนการจดทะเบียน คำขอยังคงมีผลต่อไปและทายาทหรือผู้จัดการมรดกสามารถดำเนินการแทน หากไม่ดำเนินการภายในหนึ่งร้อยยี่สิบวันผู้มีส่วนได้เสียหรืออัยการอาจดำเนินการแทนได้

กรณีพินัยกรรมกำหนดให้ก่อตั้งมูลนิธิ ผู้มีหน้าที่ต้องดำเนินการจดทะเบียนภายในหนึ่งร้อยยี่สิบวัน มิเช่นนั้นผู้มีส่วนได้เสียหรืออัยการสามารถดำเนินการแทนได้ และผู้ยื่นคำขอตามมาตรานี้ไม่มีสิทธิถอนการจัดตั้ง

หากพินัยกรรมที่กำหนดให้ตั้งมูลนิธิไม่ครบรายการตามมาตรา 112 ผู้ยื่นคำขออาจกำหนดรายการดังกล่าวได้ และหากมีผู้คัดค้านให้ร้องต่อศาลภายในหกสิบวัน

มูลนิธิ=นิติบุคคล: จดทะเบียนแล้ว→มีสิทธิฟ้อง/ถูกฟ้อง/มีทรัพย์สิน คล้าย สมาคม(ม.83)

เมื่อจดทะเบียนมูลนิธิแล้ว ทรัพย์สินที่จัดสรรไว้ตกเป็นของมูลนิธิตั้งแต่วันจดทะเบียน หรือตั้งแต่วันผู้ขอจัดตั้งถึงแก่ความตายหากตายก่อนจดทะเบียน

มูลนิธิที่ได้จดทะเบียนแล้วมีสถานะเป็นนิติบุคคลตามกฎหมาย

คณะกรรมการของมูลนิธิเป็นผู้แทนมูลนิธิในกิจการที่เกี่ยวกับบุคคลภายนอกทุกประการ

กิจการที่คณะกรรมการมูลนิธิกระทำไปมีผลสมบูรณ์ตามกฎหมาย แม้ภายหลังจะปรากฏว่ามีข้อบกพร่องในการแต่งตั้งหรือคุณสมบัติของกรรมการ

การแต่งตั้งหรือเปลี่ยนแปลงกรรมการมูลนิธิต้องจดทะเบียนภายในสามสิบวัน นายทะเบียนมีอำนาจปฏิเสธกรรมการที่ไม่เหมาะสม และกรรมการที่พ้นตำแหน่งยังคงปฏิบัติหน้าที่จนกว่าจะมีการจดทะเบียนชุดใหม่

คณะกรรมการมูลนิธิมีอำนาจแก้ไขเพิ่มเติมข้อบังคับมูลนิธิ และต้องนำการแก้ไขไปจดทะเบียนต่อนายทะเบียนภายในสามสิบวัน

การแก้ไขวัตถุประสงค์ของมูลนิธิในข้อบังคับกระทำได้เฉพาะเพื่อให้ดำเนินการตามวัตถุประสงค์ได้ หรือเมื่อพฤติการณ์เปลี่ยนแปลงทำให้วัตถุประสงค์เดิมมีประโยชน์น้อยลง

นายทะเบียนมีอำนาจตรวจตราและควบคุมดูแลการดำเนินกิจการมูลนิธิ รวมถึงมีคำสั่งให้ชี้แจง เรียกตรวจสอบเอกสาร และเข้าสำนักงานมูลนิธิในเวลากลางวันได้

นายทะเบียน อัยการ หรือผู้มีส่วนได้เสียอาจร้องขอให้ศาลถอดถอนกรรมการมูลนิธิที่ดำเนินกิจการผิดพลาดหรือฝ่าฝืนกฎหมาย และศาลอาจแต่งตั้งกรรมการใหม่แทนได้

มูลนิธิเลิก: ตามข้อบังคับ/สิ้นกำหนด/สำเร็จ/ล้มละลาย/ศาลสั่ง ทรัพย์สินที่เหลือ→โอนให้มูลนิธิอื่น/แผ่นดิน

นายทะเบียน อัยการ หรือผู้มีส่วนได้เสียอาจร้องขอต่อศาลให้สั่งเลิกมูลนิธิ เมื่อวัตถุประสงค์ขัดกฎหมาย มูลนิธิกระทำการขัดศีลธรรม หรือไม่สามารถดำเนินกิจการต่อไปได้

เมื่อมูลนิธิมีเหตุต้องเลิกตามมาตรา 130 คณะกรรมการต้องแจ้งนายทะเบียนภายในสิบสี่วัน และนายทะเบียนประกาศการเลิกในราชกิจจานุเบกษา

เมื่อเลิกมูลนิธิให้มีการชำระบัญชีโดยนำบทบัญญัติว่าด้วยการชำระบัญชีห้างหุ้นส่วนและบริษัทมาใช้บังคับโดยอนุโลม และผู้ชำระบัญชีต้องเสนอรายงานต่อนายทะเบียนเพื่ออนุมัติ

เมื่อชำระบัญชีแล้ว ทรัพย์สินมูลนิธิโอนไปยังมูลนิธิหรือนิติบุคคลที่ระบุในข้อบังคับ หากไม่ระบุให้ร้องขอต่อศาล และหากจัดสรรไม่ได้ให้ทรัพย์สินตกเป็นของแผ่นดิน

ผู้ใดมีสิทธิยื่นคำขอตรวจหรือคัดสำเนาเอกสารเกี่ยวกับมูลนิธิที่นายทะเบียนเก็บรักษา โดยต้องเสียค่าธรรมเนียมตามที่กำหนดในกฎกระทรวง

รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยมีอำนาจแต่งตั้งนายทะเบียนและออกกฎกระทรวงเกี่ยวกับการจดทะเบียน ค่าธรรมเนียม และการดำเนินกิจการมูลนิธิ

ทรัพย์ หมายความว่า วัตถุมีรูปร่าง

ทรัพย์สินมีความหมายกว้างกว่าทรัพย์ โดยครอบคลุมทั้งวัตถุมีรูปร่างและวัตถุไม่มีรูปร่างที่มีราคาและอาจถือเอาได้

อสังหาริมทรัพย์คือที่ดินและทรัพย์ที่ติดอยู่กับที่ดินอย่างถาวร รวมถึงทรัพยสิทธิที่เกี่ยวกับที่ดินหรือทรัพย์ที่ประกอบเป็นอันเดียวกับที่ดิน

สังหาริมทรัพย์คือทรัพย์สินทุกชนิดที่ไม่ใช่อสังหาริมทรัพย์ รวมถึงสิทธิที่เกี่ยวกับทรัพย์สินนั้นด้วย

ทรัพย์แบ่งได้คือทรัพย์ที่สามารถแยกออกเป็นส่วนๆ ได้อย่างชัดเจน โดยแต่ละส่วนยังคงสมบูรณ์ด้วยตัวเองได้

ทรัพย์แบ่งไม่ได้คือทรัพย์ที่ไม่อาจแยกออกจากกันได้โดยไม่เปลี่ยนแปลงสภาพ รวมถึงทรัพย์ที่กฎหมายบัญญัติว่าแบ่งไม่ได้ด้วย

ทรัพย์นอกพาณิชย์คือทรัพย์ที่ไม่อาจถือเอาได้หรือโอนให้แก่กันได้ตามกฎหมาย เช่น ทรัพย์สาธารณะ

ส่วนควบคือส่วนที่เป็นสาระสำคัญของทรัพย์ซึ่งไม่อาจแยกออกได้โดยไม่ทำลายหรือเปลี่ยนสภาพทรัพย์ และเจ้าของทรัพย์ประธานย่อมมีกรรมสิทธิ์ในส่วนควบนั้นด้วย

ไม้ยืนต้นถือเป็นส่วนควบของที่ดิน แต่ไม้ล้มลุกหรือธัญชาติที่เก็บเกี่ยวได้ตามฤดูกาลไม่ถือเป็นส่วนควบของที่ดิน

ทรัพย์ที่ติดกับที่ดินหรือโรงเรือนเพียงชั่วคราวไม่ถือเป็นส่วนควบ รวมถึงสิ่งปลูกสร้างของผู้ที่มีสิทธิในที่ดินของผู้อื่นก็ไม่เป็นส่วนควบเช่นกัน

อุปกรณ์คือสังหาริมทรัพย์ที่ใช้ประจำกับทรัพย์ประธานเพื่อประโยชน์แก่การดูแลหรือใช้สอย และย่อมตกติดไปกับทรัพย์ประธานเว้นแต่จะกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น

ดอกผลของทรัพย์มีสองประเภท ได้แก่ ดอกผลธรรมดาที่เกิดตามธรรมชาติ และดอกผลนิตินัยที่ได้จากการให้ผู้อื่นใช้ทรัพย์ซึ่งคำนวณได้เป็นรายวันหรือตามระยะเวลา

นิติกรรม = ชอบด้วยกฎหมาย + สมัครใจ + มุ่งก่อ/เปลี่ยน/โอน/ระงับสิทธิ

สัญญาหรือนิติกรรมใดที่ (1) ผิดกฎหมาย (2) เป็นไปไม่ได้ หรือ (3) ขัดต่อศีลธรรม ถือเป็นโมฆะ — ไม่มีผลทางกฎหมาย ใช้บ่อยในกรณีสัญญากู้ดอกเบี้ยเกินกฎหมาย สัญญาจ้างทำสิ่งผิดกฎหมาย

โมฆียะ = ยังใช้ได้จนกว่าบอกล้าง สาเหตุ: ไร้ความสามารถ เด็ก สำคัญผิด กลฉ้อฉล ข่มขู่

นิติกรรมไม่ทำตามแบบ = โมฆะ เช่น ซื้อขายที่ดินไม่จดทะเบียน กู้เกิน2000ไม่มีหนังสือ

นิติกรรมที่ฝ่าฝืนบทบัญญัติว่าด้วยความสามารถของบุคคล เช่น ผู้เยาว์ทำโดยไม่ได้รับความยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรม ตกเป็นโมฆียะ ไม่ใช่โมฆะ

การแสดงเจตนาที่แตกต่างจากเจตนาซ่อนเร้นในใจไม่ทำให้นิติกรรมเป็นโมฆะ เว้นแต่คู่กรณีอีกฝ่ายได้รู้ถึงเจตนาที่ซ่อนอยู่นั้น

เจตนาลวง: สมรู้กัน=โมฆะ แต่คุ้มครองบุคคลภายนอกสุจริต | อำพราง→ใช้กฎหมายของนิติกรรมที่ถูกอำพราง

สำคัญผิดสาระสำคัญ = โมฆะ: (1) ลักษณะนิติกรรม (2) ตัวบุคคลคู่กรณี (3) ทรัพย์สินวัตถุ ≠ โมฆียะ (ม.157)

การแสดงเจตนาโดยสำคัญผิดในคุณสมบัติของบุคคลหรือทรัพย์สินเป็นโมฆียะ โดยความสำคัญผิดนั้นต้องเป็นสาระสำคัญที่ถ้าไม่มีความสำคัญผิดดังกล่าวจะไม่มีการทำนิติกรรมนั้นเลย

สำคัญผิดในคุณสมบัติ → โมฆียะ ต้อง "สาระสำคัญ" เช่น ซื้อเพชรแท้ แต่เป็นเพชรเทียม ต่างจาก ม.156 สำคัญผิดในสิ่งซึ่งเป็นสาระสำคัญของนิติกรรม

กลฉ้อฉล = หลอกลวงจนทำนิติกรรม → โมฆียะ ต้อง "ถึงขนาด" เช่น ขายของปลอม โฆษณาเท็จจนซื้อ

ข่มขู่ให้ทำนิติกรรม → โมฆียะ ต้อง: ภัยใกล้จะถึง+ร้ายแรง+จูงใจให้กลัว เช่น ขู่ฆ่าให้ลงนามในสัญญา — ต่างจากกลฉ้อฉล (ม.159) ที่เป็นการหลอก

แสดงเจตนา: ต่อหน้า=มีผลทันทีที่ทราบ ไม่อยู่ต่อหน้า=มีผลเมื่อไปถึง (Arrival Theory)

การจงใจนิ่งเสียไม่แจ้งข้อเท็จจริงหรือคุณสมบัติที่อีกฝ่ายไม่ทราบในนิติกรรมสองฝ่าย ถือเป็นกลฉ้อฉลหากพิสูจน์ได้ว่าถ้าไม่นิ่งเสียเช่นนั้นนิติกรรมนั้นคงจะมิได้เกิดขึ้น

หากคู่กรณีทั้งสองฝ่ายต่างใช้กลฉ้อฉลด้วยกัน ฝ่ายหนึ่งจะอ้างกลฉ้อฉลของอีกฝ่ายเพื่อบอกล้างหรือเรียกค่าสินไหมทดแทนไม่ได้

บอกล้างโมฆียะ: ภายใน 1 ปีนับแต่รู้เหตุ หรือ 10 ปีนับแต่ทำนิติกรรม ถ้าไม่บอกล้างภายในกำหนด → สัตยาบัน (ใช้ได้ตลอดไป)

การขู่ว่าจะใช้สิทธิตามปกติไม่ถือเป็นการข่มขู่ และการกระทำที่เกิดจากความนับถือยำเกรงก็ไม่ถือว่าถูกข่มขู่ นิติกรรมจึงไม่เป็นโมฆียะ

การข่มขู่ทำให้การแสดงเจตนาเป็นโมฆียะแม้ว่าผู้ข่มขู่จะเป็นบุคคลภายนอกที่ไม่ใช่คู่กรณีก็ตาม ต่างจากกลฉ้อฉลโดยบุคคลภายนอกที่มีเงื่อนไขเพิ่มเติม

การวินิจฉัยว่ามีความสำคัญผิด กลฉ้อฉล หรือการข่มขู่หรือไม่ ต้องพิจารณาถึงเพศ อายุ ฐานะ สุขภาพ ภาวะจิต และพฤติการณ์แวดล้อมของผู้แสดงเจตนาด้วย

เจตนาซ่อนเร้น: พูดอย่างคิดอย่าง → ใช้ได้ตามที่แสดงออก เว้นแต่อีกฝ่ายรู้ เช่น พูดว่าจะให้แต่ใจจริงไม่อยากให้ ถ้าอีกฝ่ายไม่รู้ → ต้องให้จริง

เจตนาลวง = โมฆะ แต่ต่อสู้คนภายนอกสุจริตไม่ได้ อำพราง = ใช้บังคับตามสัญญาจริง

เจตนามีผลเมื่อถึง: ส่งจดหมายบอกเลิกสัญญา→มีผลเมื่อถึง ≠ พินัยกรรม(มีผลเมื่อตาย)

การตีความการแสดงเจตนาต้องให้ความสำคัญกับเจตนาอันแท้จริงของผู้แสดงเจตนามากกว่าถ้อยคำสำนวนหรือตัวอักษรที่ปรากฏ

โมฆะ: เสียเปล่าตั้งแต่ต้น สัตยาบันไม่ได้ ใครก็อ้างได้ คืนทรัพย์ตามลาภมิควรได้ ≠ โมฆียะ (ม.175)

หากส่วนใดของนิติกรรมเป็นโมฆะ นิติกรรมทั้งสิ้นย่อมตกเป็นโมฆะ เว้นแต่พฤติการณ์แสดงว่าคู่กรณีประสงค์ให้ส่วนที่ไม่โมฆะแยกออกจากส่วนที่โมฆะได้

ไม่ทำตามแบบ = โมฆะ เช่น ซื้อขายที่ดินไม่จดทะเบียน (ม.456) กู้ยืม ≥ 2,000 ไม่มีหลักฐาน (ม.653) เช่าอสังหาฯ > 3 ปีไม่จดทะเบียน (ม.507)

บอกล้างโมฆียะ: ผู้แทน/ผู้เยาว์ คนไร้ความสามารถ ผู้ถูกหลอก/ข่มขู่ คนวิกลจริต → บอกล้าง=โมฆะตั้งแต่ต้น

สัตยาบัน: ให้สัตยาบัน=สมบูรณ์ตั้งแต่ต้น ≠ โมฆะ (สัตยาบันไม่ได้เลย ม.172) ไม่กระทบบุคคลภายนอก

เมื่อผู้มีสิทธิบอกล้างให้สัตยาบันแก่โมฆียะกรรม ให้ถือว่านิติกรรมนั้นสมบูรณ์มาแต่เริ่มแรก (ย้อนหลัง) แต่ไม่กระทบสิทธิของบุคคลภายนอก

การบอกล้างหรือให้สัตยาบันแก่โมฆียะกรรมทำได้โดยการแสดงเจตนาแก่คู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งซึ่งต้องเป็นบุคคลที่กำหนดตัวได้แน่นอน

สัตยาบันจะสมบูรณ์เมื่อกระทำหลังมูลเหตุโมฆียะสิ้นสุดแล้ว คนไร้ความสามารถต้องพ้นสภาพก่อน ทายาทให้สัตยาบันได้นับแต่ผู้ทำนิติกรรมถึงแก่ความตาย

หลังเวลาที่อาจให้สัตยาบันได้ หากผู้มีสิทธิบอกล้างกระทำพฤติการณ์ต่าง ๆ เช่น ชำระหนี้ เรียกชำระหนี้ แปลงหนี้ ให้ประกัน โอนสิทธิ โดยไม่ได้สงวนสิทธิ ถือว่าให้สัตยาบันโดยปริยาย

โมฆียะกรรมจะบอกล้างไม่ได้เมื่อพ้น 1 ปีนับแต่เวลาที่อาจให้สัตยาบันได้ หรือเมื่อพ้น 10 ปีนับแต่ทำนิติกรรมนั้น แล้วแต่อย่างใดจะสิ้นสุดก่อน

เงื่อนไข: บังคับก่อน=ไม่มีผลจนเงื่อนไขสำเร็จ (เช่น จะให้เมื่อจบปริญญา) บังคับหลัง=สิ้นผลเมื่อสำเร็จ

นิติกรรมที่มีเงื่อนไขบังคับก่อนจะมีผลเมื่อเงื่อนไขสำเร็จ ส่วนเงื่อนไขบังคับหลังจะทำให้นิติกรรมสิ้นผลเมื่อเงื่อนไขสำเร็จ และสามารถตกลงให้ผลย้อนหลังได้ตามเจตนา

ในระหว่างที่เงื่อนไขยังไม่สำเร็จ คู่กรณีต้องงดเว้นการกระทำใด ๆ ที่จะทำให้อีกฝ่ายเสียประโยชน์ที่จะพึงได้จากการสำเร็จของเงื่อนไขนั้น

ระหว่างที่เงื่อนไขยังไม่สำเร็จ คู่กรณียังคงมีสิทธิตามกฎหมายในการจำหน่าย รับมรดก จัดการป้องกันรักษา หรือทำประกันสิทธิและหน้าที่ที่ตนมีอยู่

เงื่อนไขขัดศีลธรรม: นิติกรรมมีเงื่อนไขขัดศีลธรรม/พ้นวิสัย=โมฆะ เช่น "จะให้เงินถ้าฆ่าคน"=โมฆะ

เงื่อนเวลาเริ่ม: ยังเรียกร้องไม่ได้จนถึงกำหนด เช่น สัญญาเช่าเริ่ม 1 ม.ค. → เรียกก่อนไม่ได้

นิติกรรมที่มีเงื่อนไขอันไม่ชอบด้วยกฎหมายหรือขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน นิติกรรมทั้งสิ้นย่อมเป็นโมฆะ

เงื่อนไขบังคับก่อนที่เป็นการพ้นวิสัยทำให้นิติกรรมเป็นโมฆะ แต่เงื่อนไขบังคับหลังที่พ้นวิสัยให้ถือว่านิติกรรมนั้นไม่มีเงื่อนไข มีผลสมบูรณ์ต่อไป

นิติกรรมที่มีเงื่อนไขบังคับก่อนซึ่งจะสำเร็จหรือไม่ขึ้นอยู่กับใจของฝ่ายลูกหนี้แต่เพียงฝ่ายเดียว นิติกรรมนั้นเป็นโมฆะ เพราะขาดความแน่นอน

นิติกรรมที่มีเงื่อนเวลาเริ่มต้นห้ามทวงถามให้ปฏิบัติก่อนถึงเวลา ส่วนนิติกรรมที่มีเงื่อนเวลาสิ้นสุดย่อมสิ้นผลเองเมื่อถึงเวลาที่กำหนด

เงื่อนเวลาสันนิษฐานว่ากำหนดเพื่อประโยชน์ฝ่ายลูกหนี้ เว้นแต่ปรากฏว่าเพื่อประโยชน์เจ้าหนี้หรือทั้งสองฝ่าย และฝ่ายที่ได้ประโยชน์อาจสละประโยชน์นั้นได้โดยไม่กระทบอีกฝ่าย

ลูกหนี้จะถือเอาประโยชน์แห่งเงื่อนเวลาไม่ได้ใน 4 กรณี คือ ถูกพิทักษ์ทรัพย์เด็ดขาด ไม่ให้ประกันเมื่อจำต้องให้ ทำลายหรือลดประกันที่ให้ไว้ และนำทรัพย์ผู้อื่นมาเป็นประกันโดยไม่ได้รับยินยอม

นับระยะเวลา: ใช้กฎนี้เป็นหลัก กำหนดเป็นวัน→ไม่นับวันแรก กำหนดเป็นเดือน/ปี→นับตามปฏิทิน

นับวัน: ไม่นับวันแรก เช่น รับหมาย 1 ม.ค. กำหนด 15 วัน → เริ่มนับ 2 ม.ค. ครบ 16 ม.ค.

นับเดือน/ปี: ตามปฏิทิน เช่น 15 ม.ค.+1เดือน=14 ก.พ. ถ้าเดือนไม่มีวันตรง→วันสุดท้ายเดือน

ครึ่งปี=6เดือน ไตรมาส=3เดือน ใช้ในการนับอายุความ/กำหนดเวลา

ต้นสัปดาห์: วันจันทร์ ใช้ในกรณีนับระยะเวลาเป็นสัปดาห์

ต้นปี: 1 มกราคม ใช้ในกรณีนับอายุความเป็นปี

ต้นเดือน: วันที่ 1 ใช้ในกรณีนับระยะเวลาเป็นเดือน คู่กับ ม.193/5(ต้นสัปดาห์=จันทร์) ม.193/6(ต้นปี=1ม.ค.)

วันสุดท้ายตรงวันหยุด: เลื่อนเป็นวันทำงานถัดไป เช่น ครบกำหนดวันเสาร์→เลื่อนเป็นวันจันทร์

อายุความสะดุดหยุดลง (นับใหม่): ลูกหนี้รับสภาพหนี้ / เจ้าหนี้ฟ้อง / ยื่นคำขอในคดีล้มละลาย / อนุญาโตตุลาการ — เริ่มนับอายุความใหม่ตั้งแต่เหตุสะดุดสิ้นสุด

เริ่มนับอายุความ: เมื่อบังคับสิทธิได้ เช่น หนี้ถึงกำหนด=เริ่มนับ ≠ ละเมิด(เริ่มเมื่อรู้ ม.448)

นับอายุความ: นับรวมวันหยุด ไม่หักเสาร์อาทิตย์ ≠ ระยะเวลาวิ.แพ่ง(ม.4ตรี วันสุดท้ายตรงวันหยุด=เลื่อน)

อายุความเริ่มนับ: ตั้งแต่วันที่สามารถบังคับสิทธิได้ เช่น หนี้ถึงกำหนดจ่าย=เริ่มนับจากวันครบกำหนด ถูกละเมิด=นับจากวันรู้+รู้ตัวคนทำ

อายุความเงื่อนไข: มีเงื่อนไขบังคับก่อน→เริ่มนับเมื่อเงื่อนไขสำเร็จ ≠ ม.193/12(ไม่มีเงื่อนไข=เริ่มทันที)

ผลอายุความขาด: ลูกหนี้มีสิทธิปฏิเสธชำระหนี้ (ไม่ใช่หนี้ระงับ เป็นแค่ข้อต่อสู้) ศาลไม่ยกเอง ต้องยกขึ้นอ้าง

ชำระดอกเบี้ย≠รับสภาพหนี้: จ่ายดอกเบี้ย/ค่าเช่าปกติ ไม่ถือว่ารับสภาพหนี้ อายุความไม่สะดุด

ไม่มีอายุความ: กรรมสิทธิ์ในทรัพย์สิน→ติดตามเอาคืนได้ตลอด ไม่ขาดอายุความ ≠ สิทธิเรียกร้อง(มีอายุความ)

อายุความสะดุด: ลูกหนี้รับสภาพหนี้/เจ้าหนี้ฟ้อง/ยื่นล้มละลาย/อนุญาโตตุลาการ → นับอายุความใหม่ตั้งแต่ต้น

เริ่มนับอายุความ: เมื่อบังคับสิทธิได้ มีเงื่อนเวลา→เมื่อถึงกำหนด เช่น หนี้ครบกำหนด=เริ่มนับ

อายุความผู้เยาว์: เป็นผู้เยาว์+ไม่มีผู้แทน→อายุความยืดออกอีก 1 ปีหลังบรรลุนิติภาวะ

อายุความสามีภริยา: ไม่นับระหว่างสมรส หย่าแล้ว→เริ่มนับ คุ้มครองความสัมพันธ์ครอบครัว

อายุความมรดก: หยุดระหว่างจัดการมรดก ยืดอีก 1 ปีหลังตั้ง ผจม./รับมรดก

อายุความหยุด: เหตุสุดวิสัย(น้ำท่วม/สงคราม)→อายุความหยุดนับ เหตุหมด→นับต่อ ≠ สะดุด(ม.193/17=นับใหม่)

อายุความผู้ปกครอง: ไม่นับระหว่างมีตำแหน่ง คุ้มครองผู้เยาว์/คนไร้ความสามารถ

อายุความสะดุด→นับใหม่: เวลาก่อนหน้าไม่นับ เริ่มนับใหม่ตั้งแต่เหตุสิ้นสุด เช่น ลูกหนี้รับสภาพหนี้→เริ่มนับ10ปีใหม่

ถอนฟ้อง=อายุความไม่เคยสะดุด: ฟ้องแล้วถอน/ยกฟ้อง→เหมือนไม่เคยฟ้อง อายุความนับต่อไม่ใช่นับใหม่

ขยายอายุความ: เหตุหยุดหมดแล้ว เหลือ<6เดือน→ขยายเป็น6เดือน คุ้มครองเจ้าหนี้

ห้ามเปลี่ยนอายุความ: ตกลงกันเองเปลี่ยนไม่ได้ เป็นกฎหมายเกี่ยวกับความสงบเรียบร้อย คู่กับ ม.193/28

ห้ามเปลี่ยนอายุความ: ตกลงขยาย/ย่น/สละอายุความล่วงหน้าไม่ได้ เป็นกฎหมายเกี่ยวกับความสงบเรียบร้อย

สละอายุความ: ลูกหนี้สละได้หลังขาดอายุความ ทำล่วงหน้าไม่ได้(ม.193/28) เช่น ลงชื่อรับสภาพหนี้ใหม่

อายุความทั่วไปคือ 10 ปี — ถ้าไม่มีกฎหมายกำหนดเป็นอย่างอื่น สิทธิเรียกร้องจะหมดอายุความใน 10 ปี นับแต่วันที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ หากปล่อยเลยไปจนเกินกำหนด ลูกหนี้มีสิทธิปฏิเสธการชำระหนี้ได้

อายุความ 10 ปี: ภาษีอากร/คำพิพากษา/สิทธิเรียกร้องทั่วไป(ม.193/30) → 10 ปี

อายุความ 5 ปี: ค่าเช่า/ดอกเบี้ย/ปันผล/ค่าเลี้ยงชีพ/เงินเดือน/ค่าจ้าง/บำนาญ เป็นรายงวด

หนี้ที่ต้องจ่ายเป็นงวดๆ มีอายุความ 5 ปี ได้แก่: ดอกเบี้ยค้างชำระ, ค่าผ่อนเป็นงวด, ค่าเช่าบ้านค้างจ่าย, เงินเดือน/เงินบำนาญค้างจ่าย ถ้าเจ้าหนี้ไม่ฟ้องภายใน 5 ปี ลูกหนี้ยกอายุความขึ้นต่อสู้ได้

หนี้ค่าสินค้า/ค่าบริการมีอายุความสั้นเพียง 2 ปี ได้แก่: ค่าสินค้า ค่าจ้างทำของ ค่าขนส่ง ค่าโรงแรม/อาหาร ค่าจ้างแรงงาน ค่าสอน ต้องเร่งทวงหนี้ภายใน 2 ปีนับจากวันที่มีสิทธิเรียกร้อง มิเช่นนั้นจะหมดสิทธิฟ้อง

อายุความ 1 ปี: ค่าจ้างแรงงาน/ค่าสอน/ค่าอาหาร/ค่าเช่าห้อง/ค่าส่งของ ≠ 2ปี(ม.193/34) ≠ 5ปี(ม.193/33)

เจ้าหนี้มีสิทธิเรียกให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้ตามอำนาจแห่งมูลหนี้ การชำระหนี้อาจทำได้ทั้งโดยการกระทำและโดยงดเว้นกระทำการ

ชนิดปานกลาง: ไม่กำหนดคุณภาพ→ส่งของชนิดปานกลาง ไม่ต้องดีที่สุด ไม่ได้เลวที่สุด

ส่งมอบทรัพย์เฉพาะสิ่ง: ส่งตามสภาพที่เป็นอยู่ ต้องดูแลอย่างวิญญูชน สูญหาย→รับผิดถ้าประมาท

หากหนี้เงินระบุชนิดเงินตราเฉพาะที่ถูกยกเลิกแล้วในเวลาที่ต้องชำระหนี้ ให้ถือว่ามิได้ระบุชนิดเงินตรานั้นไว้ และสามารถใช้เงินตราปัจจุบันชำระแทนได้

ดอกเบี้ยเงินกู้: ห้ามเกิน 15%/ปี กำหนดเกิน=ลดเหลือ 15% (ม.654) ดอกเบี้ยผิดนัด=ม.7+2%=5%

หนี้เลือกชำระ: หนี้หลายสิ่ง ลูกหนี้เลือกชำระสิ่งไหนก็ได้ เว้นแต่ตกลงให้เจ้าหนี้เลือก

หนี้กระทำการ: ลูกหนี้ไม่ทำ→เจ้าหนี้จ้างคนอื่นทำแทน(ลูกหนี้จ่าย) หรือเรียกค่าเสียหาย

หนี้งดเว้น: ลูกหนี้ต้องไม่ทำ ทำแล้ว→เจ้าหนี้เรียกทำลาย/ค่าเสียหาย เช่น สัญญาห้ามแข่งขัน

หากชำระหนี้ได้หลายวิธีแต่วิธีหนึ่งพ้นวิสัย ให้จำกัดหนี้ไว้เฉพาะวิธีที่ทำได้ เว้นแต่พ้นวิสัยเพราะความผิดของฝ่ายที่ไม่มีสิทธิเลือก ซึ่งการจำกัดนั้นจะไม่เกิดขึ้น

ถ้าไม่ได้ตกลงกำหนดวันชำระหนี้ เจ้าหนี้เรียกให้จ่ายได้ทันที ถ้ากำหนดไว้แล้ว เจ้าหนี้เรียกก่อนกำหนดไม่ได้ แต่ลูกหนี้จะจ่ายก่อนกำหนดก็ได้

ผิดนัดเจ้าหนี้: เจ้าหนี้ไม่ยอมรับชำระโดยไม่มีเหตุ → เจ้าหนี้ผิดนัด ลูกหนี้รับผิดเฉพาะจงใจ/ประมาทร้ายแรง

ลูกหนี้ไม่ถือว่าผิดนัดตราบที่การชำระหนี้ยังไม่ได้กระทำเพราะพฤติการณ์ที่ลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบ เป็นหลักยกเว้นความรับผิดเมื่อเกิดเหตุสุดวิสัย

ผิดนัด 2 แบบ: (1) กำหนดวันชัด → ผิดนัดอัตโนมัติ ไม่ต้องเตือน (2) ไม่กำหนดวัน → ต้องเตือนก่อน ผิดนัดแล้ว → เสียดอกเบี้ย+ค่าเสียหาย

ผิดนัด: มีกำหนดเวลา=ผิดนัดทันทีเมื่อถึงกำหนด ไม่มีกำหนด=ต้องเตือนก่อน

ลูกหนี้ต้องขอปฏิบัติการชำระหนี้ต่อเจ้าหนี้โดยตรง แต่หากเจ้าหนี้ปฏิเสธหรือต้องกระทำการก่อน ลูกหนี้บอกกล่าวว่าพร้อมชำระแล้วก็เพียงพอ ถือเทียบเท่าการขอปฏิบัติ

เจ้าหนี้ผิดนัด: ลูกหนี้รับผิดเบาลง เฉพาะจงใจ/ประมาทร้ายแรง ≠ ปกติ(ประมาทธรรมดาก็รับผิด)

ค่าเสียหาย: ผิดสัญญา→เรียกค่าเสียหายได้ ทั้งที่เกิดขึ้นจริง+ที่ควรจะได้ (กำไรที่เสียไป)

เจ้าหนี้ยังไม่ผิดนัดหากขณะที่ลูกหนี้ขอปฏิบัติการชำระหนี้หรือถึงเวลาที่เจ้าหนี้ต้องกระทำการ ลูกหนี้ไม่อยู่ในฐานะที่จะสามารถชำระหนี้ได้

เหตุขัดข้องชั่วคราวที่ทำให้เจ้าหนี้รับชำระไม่ได้ไม่ถือว่าเจ้าหนี้ผิดนัด ยกเว้นกรณีลูกหนี้ได้บอกกล่าวล่วงหน้าการชำระหนี้ไว้ตามเวลาอันสมควรแล้ว

ลูกหนี้ไม่ยอมจ่ายหนี้ เจ้าหนี้มีสิทธิ 4 ทาง: (1) ฟ้องบังคับชำระหนี้ (2) ให้คนอื่นทำแทนโดยลูกหนี้ออกค่าใช้จ่าย (3) ให้ศาลมีคำสั่งแทนเจตนาของลูกหนี้ (4) เรียกให้รื้อถอนสิ่งที่ทำไปแล้ว

ภายใต้บังคับบทบัญญัติแห่งมาตรา ๗๓๓ เจ้าหนี้มีสิทธิที่ จะให้ชำระหนี้ของตนจากทรัพย์สินของลูกหนี้จนสิ้นเชิง รวมทั้งเงินและทรัพย์สินอื...

ผิดนัดรับผิดทุกอย่าง: แม้เหตุสุดวิสัยก็ต้องรับผิด (เช่น ส่งของช้า+ของถูกน้ำท่วม=รับผิด) ยกเว้นพิสูจน์ว่าเสียหายอยู่ดี

เมื่อลูกหนี้ผิดนัดทำให้การชำระหนี้ไร้ประโยชน์แก่เจ้าหนี้ เจ้าหนี้มีสิทธิบอกปัดไม่รับชำระหนี้และเรียกค่าสินไหมทดแทนเพื่อการไม่ชำระหนี้แทนได้

ลูกหนี้ต้องรับผิดในความเสียหายจากความประมาทเลินเล่อและกรณีชำระหนี้พ้นวิสัยเพราะอุบัติเหตุในช่วงผิดนัด เว้นแต่ความเสียหายนั้นจะต้องเกิดขึ้นอยู่แล้วแม้ชำระทันเวลา

เจ้าหนี้มีส่วนผิด: ศาลลดค่าเสียหายได้ตามส่วนความผิดของเจ้าหนี้ (Contributory Negligence)

ค่าเสียหายที่คาดหมายได้: เรียกได้เฉพาะที่ปกติจะเกิด (Foreseeable Damages) กำไรที่เสียไป=เรียกได้ถ้าคาดหมายได้

ลูกหนี้ต้องรับผิดในความผิดของตัวแทนและบุคคลที่ใช้ในการชำระหนี้เสมอเหมือนความผิดของตนเอง แต่มาตรา 373 ว่าด้วยความรับผิดของผู้ว่าจ้างไม่ใช้บังคับกรณีนี้

ในช่วงที่เจ้าหนี้ผิดนัด หนี้เงินที่ปกติต้องเสียดอกเบี้ยจะคิดดอกเบี้ยไม่ได้ เป็นผลของการผิดนัดของเจ้าหนี้

ค่าเสียหาย 2 ชนิด: (1) ค่าเสียหายตามปกติ (ต้องจ่ายเสมอ) (2) ค่าเสียหายพิเศษ (จ่ายเมื่อคาดเห็นได้) เช่น ส่งของช้า → ค่าเสียหายปกติ + กำไรที่เสียไปถ้ารู้อยู่แล้ว

เจ้าหนี้มีส่วนผิด: เสียหายเพราะทั้ง2ฝ่าย→ลดค่าเสียหายตามส่วน (Comparative Negligence)

ผิดนัดชำระหนี้เงิน ต้องจ่ายดอกเบี้ยผิดนัดอัตรา 5% ต่อปี (อัตราตาม ม.7 = 3% + เพิ่ม 2%) ห้ามคิดดอกเบี้ยทบต้น (ดอกเบี้ยซ้อนดอกเบี้ย) แก้ไขโดยฉบับที่ 24 พ.ศ. 2564 — ลดจากเดิม 7.5%

ถ้าลูกหนี้มีหน้าที่ผ่อนชำระหนี้เงินเป็นงวด และลูกหนี้ผิดนัดไม่ชำระหนี้ในงวดใด เจ้าหนี้อาจเรียกดอกเบี้ยใน…

หากลูกหนี้ต้องชดใช้ค่าสินไหมทดแทนเพื่อราคาวัตถุที่เสื่อมหรือส่งมอบไม่ได้ในช่วงผิดนัด เจ้าหนี้เรียกดอกเบี้ยบนจำนวนนั้นได้ตั้งแต่เวลากำหนดราคา รวมถึงกรณีวัตถุราคาตกต่ำด้วย

รับช่วงสิทธิ: ผู้จ่ายหนี้แทน→เข้าสิทธิเจ้าหนี้เดิม เรียกจากลูกหนี้ได้ รวมถึงหลักประกัน (จำนอง/ค้ำ)

เมื่อเจ้าหนี้ได้รับค่าสินไหมทดแทนเต็มตามราคาทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้แล้ว ลูกหนี้ย่อมเข้าสู่ฐานะรับช่วงสิทธิของเจ้าหนี้ในทรัพย์หรือสิทธินั้นโดยผลของกฎหมาย

หากพฤติการณ์ที่ทำให้ชำระหนี้พ้นวิสัยทำให้ลูกหนี้ได้ของแทนหรือสิทธิเรียกร้องค่าสินไหม เจ้าหนี้เรียกของแทนหรือเข้าเรียกค่าสินไหมแทนได้ แต่ค่าสินไหมที่ได้จะลดลงตามมูลค่าของแทน

รับช่วงสิทธิ 3 กรณี: เจ้าหนี้จ่ายแทน/ผู้ซื้อจ่ายจำนอง/ผู้ผูกพันร่วมจ่าย → เข้ารับสิทธิเจ้าหนี้เดิม

บุคคลที่เสี่ยงภัยเสียสิทธิในทรัพย์เพราะการบังคับยึดทรัพย์มีสิทธิเข้าชำระหนี้แทน เมื่อชำระพอเจ้าหนี้แล้วย่อมเข้ารับช่วงสิทธิเรียกร้องของเจ้าหนี้ แต่ต้องไม่กระทบสิทธิเจ้าหนี้

ทรัพย์ที่จำนอง จำนำ หรืออยู่ในบังคับบุริมสิทธิหากเอาประกันภัยไว้ สิทธินั้นย่อมครอบถึงสิทธิเรียกร้องต่อผู้รับประกันภัย ผู้รับประกันภัยในอสังหาริมทรัพย์ต้องบอกกล่าวผู้รับจำนองก่อนจ่ายเงิน

เงินที่ได้แทนทรัพย์ที่ทำลายหรือบุบสลาย ยังไม่ให้ส่งมอบแก่ผู้รับจำนองหรือเจ้าหนี้มีบุริมสิทธิก่อนหนี้ถึงกำหนด ให้นำไปวาง ณ สำนักวางทรัพย์เพื่อประโยชน์ร่วมกัน

ใช้สิทธิแทนลูกหนี้: ลูกหนี้ไม่ยอมไปเรียกหนี้จากลูกหนี้ของตน→เจ้าหนี้ไปเรียกเองแทนได้ (Subrogation)

เจ้าหนี้ที่ใช้สิทธิเรียกร้องแทนลูกหนี้ในคดีมีหน้าที่ต้องขอหมายเรียกลูกหนี้เข้ามาเป็นคู่ความในคดีนั้นด้วย

เจ้าหนี้ใช้สิทธิเรียกร้องแทนลูกหนี้ได้เต็มจำนวน แต่ตนรับได้ไม่เกินยอดที่ลูกหนี้ค้างต่อตน หากจำเลยชำระเพียงเท่ายอดที่ค้างต่อเจ้าหนี้คดีเสร็จ ลูกหนี้เดิมฟ้องส่วนเกินต่อไปเองได้

จำเลยมีสิทธิยกข้อต่อสู้ที่มีต่อลูกหนี้เดิมทุกข้อขึ้นต่อสู้เจ้าหนี้ที่ใช้สิทธิแทน ยกเว้นข้อต่อสู้ที่เกิดขึ้นหลังจากยื่นฟ้องแล้ว

เพิกถอนการฉ้อฉล: ลูกหนี้โอนทรัพย์หนีหนี้ → เจ้าหนี้ฟ้องศาลเพิกถอนได้ ต้องพิสูจน์: ลูกหนี้รู้ว่าเจ้าหนี้เสียเปรียบ + ผู้รับโอนรู้ด้วย (ถ้าเป็นนิติกรรมมีค่าตอบแทน)

การเพิกถอนการฉ้อฉลไม่กระทบสิทธิของบุคคลภายนอกที่ได้มาโดยสุจริตก่อนฟ้องเพิกถอน แต่ใช้บังคับได้หากบุคคลภายนอกได้สิทธินั้นมาโดยเสน่หา

การเพิกถอนการฉ้อฉลย่อมเป็นประโยชน์แก่เจ้าหนี้ทุกคน ไม่ใช่เฉพาะเจ้าหนี้ที่ยื่นฟ้องขอเพิกถอน

สิทธิเรียกร้องขอเพิกถอนการฉ้อฉลมีอายุความ 1 ปีนับแต่เจ้าหนี้รู้ต้นเหตุที่จะเพิกถอน หรือ 10 ปีนับแต่ทำนิติกรรมนั้น แล้วแต่กรณีใดจะครบก่อน

ยึดหน่วง: ครองทรัพย์คนอื่น+มีหนี้เกี่ยวกับทรัพย์นั้น=ยึดไว้ได้จนชำระ เช่น ช่างซ่อมยึดของจนจ่ายค่าซ่อม

สิทธิยึดหน่วงที่ไม่สมกับลักษณะมูลหนี้ ขัดคำสั่งของลูกหนี้ หรือขัดความสงบเรียบร้อยของประชาชน ถือว่าสิทธิยึดหน่วงนั้นไม่มีอยู่เลย

ยึดหน่วงห้ามใช้: ยึดไว้ได้แต่ใช้ไม่ได้ เว้นแต่จำเป็นเพื่อรักษา เช่น ช่างยึดรถไว้แต่ขับไม่ได้

ผู้ทรงสิทธิยึดหน่วงมีสิทธิยึดหน่วงทรัพย์สินทั้งหมดที่ตนยึดหน่วงไว้ได้จนกว่าลูกหนี้จะชำระหนี้ครบถ้วนสิ้นเชิง

ยึดหน่วงระงับ: ลูกหนี้ให้ประกัน/ชำระหนี้แล้ว→ต้องคืนทรัพย์ ยึดไว้ต่อไม่ได้

ผู้ทรงสิทธิยึดหน่วงต้องดูแลรักษาทรัพย์ตามสมควร ห้ามใช้สอย ให้เช่า หรือทำเป็นหลักประกันโดยไม่ได้ยินยอมของลูกหนี้ ยกเว้นการใช้สอยเพื่อรักษาทรัพย์ หากฝ่าฝืนลูกหนี้เรียกระงับสิทธิได้

ยึดหน่วง+เรียกค่าเสียหาย: ยึดหน่วงไว้แล้ว ยังเรียกค่าเสียหายได้ด้วย ทั้งสองอย่างพร้อมกัน

การใช้สิทธิยึดหน่วงไม่ทำให้อายุความแห่งหนี้สะดุดหยุดลง อายุความยังคงเดินต่อไปตามปกติ ภายใต้บังคับมาตรา 193/27

ลูกหนี้มีสิทธิขอให้ระงับสิทธิยึดหน่วงได้โดยหาประกันอันสมควรให้แก่ผู้ทรงสิทธิยึดหน่วงแทน

สิทธิยึดหน่วงระงับสิ้นไปเมื่อการครองทรัพย์สูญสิ้น แต่ไม่ใช้บังคับหากทรัพย์ที่ยึดหน่วงไว้นั้นได้ให้เช่าหรือจำนำโดยความยินยอมของลูกหนี้

บุริมสิทธิ: เจ้าหนี้พิเศษ ได้รับชำระก่อนเจ้าหนี้สามัญ 2 ประเภท: สามัญ(ม.253) + พิเศษ(ม.259)

มาตรา 252 กำหนดให้นำบทบัญญัติมาตรา 244 มาใช้บังคับแก่บุริมสิทธิด้วยตามแต่กรณี และมาตรา 253 บัญญัติว่าบุคคลผู้มีหนี้เป็นคุณในมูลที่กำหนดย่อมมีบุริมสิทธิสามัญเหนือทรัพย์สินทั้งหมดของลูกหนี้ ได้แก่ ค่าใช้จ่ายร่วมกัน ค่าปลงศพ ค่าภาษีอากร ค่าแรงงาน และค่าเครื่องอุปโภคบริโภคจำเป็นประจำวัน

บุริมสิทธิสามัญ 5 อย่าง: ค่าใช้จ่ายร่วม/ค่าปลงศพ/ภาษี/ค่าจ้าง/ค่าอาหาร ลำดับก่อน-หลังตาม ม.277

บุริมสิทธิในมูลค่าใช้จ่ายเพื่อประโยชน์ร่วมกันใช้สำหรับค่าใช้จ่ายที่เสียไปเพื่อประโยชน์เจ้าหนี้ทุกคน เช่น การรักษา การชำระบัญชี หรือการเฉลี่ยทรัพย์สินลูกหนี้ แต่หากค่าใช้จ่ายเป็นประโยชน์เฉพาะเจ้าหนี้บางคน บุริมสิทธิมีผลเฉพาะต่อผู้ได้รับประโยชน์นั้นเท่านั้น

ลำดับบุริมสิทธิ: ค่าใช้จ่ายร่วม>ค่าปลงศพ>ภาษี>ค่าจ้าง>ค่าอาหาร ลำดับก่อน→ได้ก่อน

บุริมสิทธิในมูลค่าภาษีอากรใช้สำหรับภาษีที่ดิน ทรัพย์สิน หรือภาษีอื่นที่ค้างชำระในปีปัจจุบันและก่อนนั้นอีกหนึ่งปี ส่วนบุริมสิทธิค่าแรงลูกจ้างใช้สำหรับค่าจ้าง ค่าล่วงเวลา ค่าชดเชย และเงินอื่นๆ ย้อนหลังสี่เดือน แต่รวมกันไม่เกินหนึ่งแสนบาทต่อลูกจ้างหนึ่งคน

ลูกจ้างมีบุริมสิทธิในค่าจ้าง ค่าล่วงเวลา ค่าชดเชย และเงินอื่นที่มีสิทธิได้รับย้อนหลัง 4 เดือน รวมกันแล้วต้องไม่เกิน 100,000 บาทต่อลูกจ้างหนึ่งคน

บุริมสิทธิในมูลค่าเครื่องอุปโภคบริโภคจำเป็นประจำวันใช้สำหรับค่าที่ค้างชำระย้อนหลังหกเดือน ครอบคลุมค่าอาหาร เครื่องดื่ม โคมไฟ ฟืน ถ่าน ที่จำเป็นสำหรับการดำรงชีพของลูกหนี้ ครอบครัว และคนใช้ของลูกหนี้

บุริมสิทธิพิเศษสังหาฯ: ค่าเช่า(เหนือของในที่เช่า)/ค่าขนส่ง/ค่ารักษา/ค่าสินค้า/ค่าเมล็ดพืช

บุริมสิทธิในมูลเช่าอสังหาริมทรัพย์ใช้สำหรับค่าเช่าและหนี้อื่นๆ ที่เกิดจากความเกี่ยวพันในเรื่องเช่า และมีอยู่เหนือสังหาริมทรัพย์ของผู้เช่าที่อยู่ในหรือบนอสังหาริมทรัพย์ที่เช่านั้น

บุริมสิทธิของผู้ให้เช่าที่ดินมีอยู่เหนือสังหาริมทรัพย์ที่ผู้เช่านำเข้ามาในที่ดินหรือเรือนโรงที่ประกอบกัน รวมทั้งดอกผลจากที่ดินในครอบครองผู้เช่า และบุริมสิทธิของผู้ให้เช่าเรือนโรงมีอยู่เหนือสังหาริมทรัพย์ที่ผู้เช่านำเข้ามาในเรือนโรงนั้น

เมื่อการเช่าอสังหาริมทรัพย์โอนไปหรือมีการเช่าช่วง บุริมสิทธิของผู้ให้เช่าเดิมย่อมครอบถึงสังหาริมทรัพย์ที่ผู้รับโอนหรือผู้เช่าช่วงนำเข้ามา รวมถึงเงินที่ผู้โอนหรือผู้ให้เช่าช่วงจะได้รับจากผู้รับโอนหรือผู้เช่าช่วงด้วย

เมื่อผู้เช่าต้องชำระบัญชีเฉลี่ยทรัพย์สินทั่วไป บุริมสิทธิของผู้ให้เช่ามีได้เพียงค่าเช่าและหนี้ในสามงวดส่งค่าเช่า คือปัจจุบัน ก่อนหน้าหนึ่งงวด และข้างหน้าอีกหนึ่งงวด รวมทั้งค่าเสียหายในสองงวดที่ผ่านมา

เมื่อผู้ให้เช่าได้รับเงินประกันไว้แล้ว บุริมสิทธิของผู้ให้เช่ามีได้เพียงเท่าส่วนที่เกินจากเงินประกันนั้น

บุริมสิทธิในมูลพักอาศัยในโรงแรมใช้สำหรับเอาเงินที่ค้างชำระแก่เจ้าสำนักสำหรับการพักและบริการต่างๆ รวมถึงเงินที่ออกแทนไป และมีอยู่เหนือเครื่องเดินทางหรือทรัพย์สินของแขกที่นำเข้ามาในโรงแรม

ผู้ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์หรือเจ้าสำนักโรงแรมมีสิทธิบังคับบุริมสิทธิของตนทำนองเดียวกับผู้รับจำนำ โดยนำบทบัญญัติว่าด้วยการบังคับจำนำมาใช้บังคับโดยอนุโลม

บุริมสิทธิอสังหาฯ: ค่ารักษา/ค่าก่อสร้าง/ค่าซื้อขาย→ได้ชำระก่อนเจ้าหนี้อื่น ต้องจดทะเบียน

ผู้ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์ เจ้าสำนักโรงแรม และผู้ขนส่ง อาจใช้บุริมสิทธิเหนือสังหาริมทรัพย์ของบุคคลภายนอกได้ เว้นแต่ตนรู้ว่าทรัพย์นั้นเป็นของบุคคลภายนอก และหากทรัพย์ถูกลักหรือสูญหายให้บังคับตามกฎหมายว่าด้วยการแสวงคืนครองทรัพย์

บุริมสิทธิในมูลรักษาสังหาริมทรัพย์ใช้สำหรับค่าใช้จ่ายในการรักษาสังหาริมทรัพย์นั้น และยังครอบคลุมค่าใช้จ่ายที่จำเป็นเพื่อสงวนสิทธิ รับสภาพสิทธิ หรือบังคับสิทธิที่เกี่ยวกับสังหาริมทรัพย์ด้วย

บุริมสิทธิในมูลซื้อขายสังหาริมทรัพย์ใช้สำหรับเอาราคาซื้อขายและดอกเบี้ยในราคานั้น และมีอยู่เหนือสังหาริมทรัพย์ที่ซื้อขายกันนั้น

บุริมสิทธิในมูลค่าเมล็ดพันธุ์ ไม้พันธุ์ หรือปุ๋ยใช้สำหรับราคาและดอกเบี้ยในราคานั้น และมีอยู่เหนือดอกผลที่เกิดงอกในที่ดินเพราะใช้สิ่งเหล่านั้น ภายในหนึ่งปีนับแต่เวลาที่ใช้

บุริมสิทธิในมูลค่าแรงงานกสิกรรมใช้สำหรับค่าจ้างย้อนหลังหนึ่งปี และแรงงานอุตสาหกรรมย้อนหลังสามเดือน โดยมีอยู่เหนือดอกผลหรือสิ่งของที่ประดิษฐ์ขึ้นจากแรงงานนั้น

มาตรา 273 กำหนดว่าหากหนี้เป็นคุณแก่บุคคลใดในมูลที่ระบุ บุคคลนั้นมีบุริมสิทธิเหนืออสังหาริมทรัพย์เฉพาะอย่างของลูกหนี้ ได้แก่ มูลรักษาอสังหาริมทรัพย์ มูลจ้างทำของบนอสังหาริมทรัพย์ และมูลซื้อขายอสังหาริมทรัพย์

บุริมสิทธิในมูลรักษาอสังหาริมทรัพย์ใช้สำหรับค่าใช้จ่ายในการรักษาอสังหาริมทรัพย์นั้น โดยให้นำมาตรา 269 วรรคสองมาใช้บังคับด้วย ครอบคลุมค่าใช้จ่ายในการสงวนสิทธิ รับสภาพสิทธิ หรือบังคับสิทธิที่เกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์

บุริมสิทธิในมูลจ้างทำของบนอสังหาริมทรัพย์ใช้สำหรับค่าจ้างผู้ก่อสร้าง สถาปนิก หรือผู้รับจ้าง แต่เกิดขึ้นได้เฉพาะเมื่ออสังหาริมทรัพย์มีราคาเพิ่มขึ้นจากงานที่ทำ และมีอยู่เพียงเหนือราคาที่เพิ่มขึ้นเท่านั้น

บุริมสิทธิในมูลซื้อขายอสังหาริมทรัพย์ใช้สำหรับเอาราคาอสังหาริมทรัพย์และดอกเบี้ยในราคานั้น และมีอยู่เหนืออสังหาริมทรัพย์ที่ซื้อขายกันนั้น

ลำดับบุริมสิทธิ: พิเศษ>สามัญ ระหว่างสามัญ=ตามลำดับ(ม.253) ระหว่างพิเศษ=ตาม ม.278-280

เมื่อบุริมสิทธิหลายรายแย้งกันเหนือสังหาริมทรัพย์อันเดียวกัน ลำดับที่หนึ่งคือมูลเช่า พักโรงแรม รับขน ลำดับที่สองคือมูลรักษาสังหาริมทรัพย์ ลำดับที่สามคือมูลซื้อขาย ค่าเมล็ดพันธุ์ และค่าแรงงาน โดยมีข้อยกเว้นสำหรับผู้ที่ทราบถึงบุริมสิทธิในลำดับอื่น

เมื่อบุริมสิทธิพิเศษหลายรายแย้งกันเหนืออสังหาริมทรัพย์อันเดียวกัน ให้ถือลำดับตามมาตรา 273 และหากมีการซื้อขายต่อกันหลายครั้ง ลำดับระหว่างผู้ขายให้เป็นไปตามลำดับที่ซื้อขายก่อนหลัง

เมื่อบุคคลหลายคนมีบุริมสิทธิในลำดับเสมอกันเหนือทรัพย์อันเดียวกัน ให้ต่างคนต่างได้รับชำระหนี้เฉลี่ยตามสัดส่วนของจำนวนหนี้ที่ตนเป็นเจ้าหนี้

ผลบุริมสิทธิ: ได้ชำระก่อนเจ้าหนี้สามัญ ≠ เจ้าหนี้จำนอง(ม.728=บังคับจากทรัพย์จำนอง)

บังคับบุริมสิทธิ: บังคับชำระจากทรัพย์ที่เป็นหลักแห่งบุริมสิทธิก่อนเจ้าหนี้อื่น เช่น ค่าจ้างจากเงินเดือน

ผู้มีบุริมสิทธิสามัญต้องบังคับชำระหนี้จากสังหาริมทรัพย์ก่อน แล้วจึงบังคับจากอสังหาริมทรัพย์ที่ไม่เป็นหลักประกันพิเศษ หากละเลยโดยประมาทไม่สอดเข้าแย้งขัดการแบ่งเฉลี่ย ย่อมเสียสิทธิต่อบุคคลภายนอกที่จดทะเบียนสิทธิไว้แล้ว

บุริมสิทธิสามัญแม้ไม่ได้จดทะเบียนเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์ ก็สามารถยกขึ้นต่อสู้เจ้าหนี้ที่ไม่มีหลักประกันพิเศษได้ แต่ไม่อาจต่อสู้บุคคลภายนอกที่ได้จดทะเบียนสิทธิไว้แล้ว

บุริมสิทธิในมูลรักษาอสังหาริมทรัพย์จะคงให้ผลได้ หากเมื่อทำการบำรุงรักษาสำเร็จแล้วได้ไปบอกลงทะเบียนไว้โดยพลัน

บุริมสิทธิในมูลจ้างทำของบนอสังหาริมทรัพย์คงให้ผลได้หากลงทะเบียนราคาประมาณชั่วคราวก่อนเริ่มงาน แต่บุริมสิทธิในส่วนที่ราคาจริงเกินราคาประมาณไม่มีผล และให้ศาลตั้งผู้เชี่ยวชาญกะประมาณราคาที่เพิ่มขึ้นเมื่อมีข้อแย้งขัด

บุริมสิทธิก่อนจำนอง: จดทะเบียนก่อนจำนอง→ได้ชำระก่อน เช่น ค่าก่อสร้างจดก่อนจำนอง=ได้ก่อน

บุริมสิทธิในมูลซื้อขายอสังหาริมทรัพย์จะคงให้ผลต่อไปได้ หากในการลงทะเบียนสัญญาซื้อขายได้บอกไว้ด้วยว่าราคาหรือดอกเบี้ยยังมิได้ชำระ

บังคับบุริมสิทธิ: ขายทอดตลาดทรัพย์ที่เป็นหลักแห่งบุริมสิทธิ→เอาเงินมาชำระหนี้ คล้ายบังคับจำนำ

ลูกหนี้ร่วม: ทุกคนรับผิดเต็มจำนวน เจ้าหนี้เรียกจากคนไหนก็ได้ จ่ายแล้ว→ไล่เบี้ยคนอื่นตามส่วน (ม.296)

เมื่อมีลูกหนี้ร่วมกัน เจ้าหนี้มีสิทธิเรียกชำระหนี้สิ้นเชิงหรือบางส่วนจากลูกหนี้คนใดก็ได้ตามที่เลือก โดยลูกหนี้ทุกคนยังคงผูกพันอยู่จนกว่าหนี้จะชำระเสร็จสิ้น

การชำระหนี้ การวางทรัพย์แทนชำระหนี้ และการหักกลบลบหนี้โดยลูกหนี้ร่วมคนหนึ่ง ย่อมเป็นประโยชน์แก่ลูกหนี้คนอื่นด้วย แต่ลูกหนี้คนอื่นจะนำสิทธิเรียกร้องของลูกหนี้คนหนึ่งไปหักกลบลบหนี้ไม่ได้

ปลดหนี้ลูกหนี้ร่วม: ปลดคนเดียว→คนอื่นยังรับผิดเต็ม หักส่วนที่ปลดออก

การที่เจ้าหนี้ผิดนัดต่อลูกหนี้ร่วมกันคนหนึ่งย่อมเป็นประโยชน์แก่ลูกหนี้ร่วมคนอื่นๆ ด้วยเช่นกัน

ปลดหนี้คนเดียว: ปลดคนหนึ่ง→คนอื่นยังรับผิด(หักส่วนที่ปลดออก) เช่น หนี้1ล้าน 3คนร่วม ปลด1คน→2คนจ่าย666,667

ไล่เบี้ยลูกหนี้ร่วม: จ่ายแล้ว→เรียกคืนจากคนอื่นตามส่วน ไม่ตกลง=แบ่งเท่าๆ กัน

ผิดนัดคนเดียว: ลูกหนี้ร่วมคนหนึ่งผิดนัด→คนอื่นไม่ถือว่าผิดนัด เหตุส่วนตัว≠กระทบคนอื่น

อายุความลูกหนี้ร่วม: คนหนึ่งขาดอายุความ→คนอื่นยังรับผิด เหตุส่วนตัว≠กระทบคนอื่น

รับสภาพหนี้คนเดียว: คนหนึ่งรับสภาพ→คนอื่นไม่กระทบ อายุความคนอื่นไม่สะดุด

ลูกหนี้ร่วมหลุดพ้น: คนหนึ่งหลุด(เช่น ขาดอายุความ)→คนอื่นยังรับผิด หักส่วนที่หลุดออก

ลูกหนี้ร่วม: เจ้าหนี้เรียกจากคนเดียว 100% ได้ เช่น กู้ร่วม 3 คน เรียกจากคนเดียวทั้งหมดได้

เจ้าหนี้ร่วม: เจ้าหนี้หลายคน ลูกหนี้จ่ายให้คนไหนก็หลุดหนี้ คนที่รับ→ต้องแบ่งให้คนอื่นตามส่วน

โอนสิทธิเรียกร้อง: โอนได้เป็นหลัก ห้าม 3 กรณี (สภาพห้าม/กฎหมายห้าม/ตกลงห้าม) ข้อห้ามไม่ยันบุคคลภายนอกสุจริต

ผลโอนสิทธิ: บอกกล่าวแล้ว→ลูกหนี้ชำระให้ผู้รับโอน ข้อต่อสู้ที่มีก่อนบอกกล่าว=ยกขึ้นได้

เมื่อโอนสิทธิเรียกร้อง สิทธิจำนอง จำนำ หลักประกันทางธุรกิจ และค้ำประกันที่เกี่ยวพันย่อมตกแก่ผู้รับโอนด้วย ผู้รับโอนสามารถใช้บุริมสิทธิเกี่ยวกับสิทธิเรียกร้องในกรณีบังคับยึดทรัพย์หรือล้มละลายได้

ค้ำประกัน (แก้ไข 2557): ผู้ค้ำรับผิดเฉพาะจำนวนที่กำหนดในสัญญา ข้อตกลงให้ค้ำเป็นลูกหนี้ร่วม = โมฆะ คุ้มครองผู้ค้ำมากขึ้น

หากมีการโอนสิทธิเรียกร้องเดียวกันให้แก่บุคคลหลายราย ผู้รับโอนรายที่ได้บอกกล่าวหรือตกลงกับลูกหนี้ก่อนมีสิทธิดีกว่าผู้รับโอนรายอื่น

โอนสิทธิมีตราสาร: ทำเป็นหนังสือ ตั๋วเงิน=สลักหลัง หุ้น=โอนลงทะเบียน

โอนสิทธิต้องแจ้ง: บอกกล่าวลูกหนี้เป็นหนังสือ/ลูกหนี้ยินยอมหนังสือ ไม่แจ้ง=ยันลูกหนี้ไม่ได้

ในมูลหนี้ตามเขาสั่ง ลูกหนี้มีสิทธิตรวจสอบตัวผู้ทรงตราสารและความถูกต้องของลายมือชื่อแต่ไม่มีหน้าที่ต้องทำ หากลูกหนี้ชำระหนี้โดยทุจริตหรือประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง การชำระหนี้นั้นไม่สมบูรณ์

บทบัญญัติมาตรา 310 ใช้บังคับกับกรณีที่ตราสารระบุชื่อเจ้าหนี้ไว้แต่มีข้อความว่าให้ชำระหนี้แก่ผู้ทรงตราสารด้วย

ผู้รับโอนได้ทุกสิทธิ: โอนหนี้→ผู้รับโอนได้ทั้งหนี้+หลักประกัน(จำนอง/จำนำ/ค้ำ)+ดอกเบี้ย

บทบัญญัติมาตราก่อนหน้าใช้บังคับกับหนี้ที่พึงต้องชำระแก่ผู้ถือตราสารด้วยตามความเหมาะสม

ชำระหนี้: จ่ายให้เจ้าหนี้/ผู้มีอำนาจรับ จ่ายผิดคน→ไม่หลุดหนี้ เว้นแต่เจ้าหนี้รับรอง (สัตยาบัน)

การชำระหนี้ต้องกระทำแก่ตัวเจ้าหนี้หรือผู้มีอำนาจรับชำระหนี้แทน หากชำระแก่ผู้ไม่มีอำนาจแต่เจ้าหนี้ให้สัตยาบันถือว่าสมบูรณ์

การชำระหนี้แก่ผู้ครองตามปรากฏแห่งสิทธิในมูลหนี้จะสมบูรณ์ก็ต่อเมื่อผู้ชำระหนี้กระทำโดยสุจริต

สถานที่ชำระหนี้: กำหนดไว้=ตามที่กำหนด ไม่กำหนด=ภูมิลำเนาลูกหนี้ เช่น ส่งเงินที่บ้านลูกหนี้

ผู้ถือใบเสร็จนับว่ามีสิทธิรับชำระหนี้ แต่ไม่ใช้บังคับหากผู้ชำระหนี้รู้ว่าผู้ถือไม่มีสิทธิหรือไม่รู้เพราะประมาทเลินเล่อของตนเอง

ลูกหนี้คนที่สามที่ฝ่าฝืนคำสั่งศาลโดยชำระหนี้ให้เจ้าหนี้ของตนต้องชำระหนี้อีกครั้งแก่เจ้าหนี้ผู้ยึดทรัพย์ แต่ยังมีสิทธิไล่เบี้ยเจ้าหนี้ของตนได้

ไม่อาจบังคับเจ้าหนี้ให้รับชำระหนี้เพียงบางส่วนหรือรับชำระหนี้เป็นอย่างอื่นนอกจากที่ตกลงกันไว้

วางทรัพย์: เจ้าหนี้ไม่รับ/รับไม่ได้→วางที่สำนักงานวางทรัพย์=หลุดหนี้ เช่น ผู้เช่าวางค่าเช่าเมื่อผู้ให้เช่าไม่รับ

หากลูกหนี้ให้ทรัพย์ สิทธิเรียกร้อง หรือสิทธิอย่างอื่นแทนการชำระหนี้ ลูกหนี้ต้องรับผิดเพื่อชำรุดบกพร่องและการรอนสิทธิเช่นเดียวกับผู้ขาย

การชำระหนี้ที่มีวัตถุเป็นทรัพย์เฉพาะสิ่งต้องส่งมอบตามสภาพที่เป็นอยู่ โดยลูกหนี้ต้องรักษาทรัพย์นั้นด้วยความระมัดระวังอย่างวิญญูชนจนกว่าจะส่งมอบ

หากมิได้ระบุสถานที่ชำระหนี้ไว้ ทรัพย์เฉพาะสิ่งต้องส่งมอบ ณ สถานที่ที่ทรัพย์อยู่ขณะก่อหนี้ ส่วนการชำระหนี้อย่างอื่นต้องชำระ ณ ภูมิลำเนาปัจจุบันของเจ้าหนี้

ค่าใช้จ่ายในการชำระหนี้ตกแก่ลูกหนี้ แต่ส่วนที่เพิ่มขึ้นเพราะการกระทำของเจ้าหนี้ เช่น การย้ายภูมิลำเนา เจ้าหนี้ต้องเป็นผู้รับผิดชอบ

ผู้ชำระหนี้มีสิทธิได้รับใบเสร็จจากผู้รับ และหากชำระสิ้นเชิงแล้วมีสิทธิเรียกคืนเอกสารหลักฐานหนี้หรือขีดฆ่าทำลาย กรณีชำระบางส่วนมีสิทธิเพียงใบเสร็จและการจดบันทึกในเอกสาร

หนี้หลายราย: ลูกหนี้เลือกจ่ายรายไหนก็ได้ ไม่เลือก→จ่ายหนี้ที่ถึงกำหนดก่อน/หนี้ที่มีประกันน้อยกว่า

เมื่อลูกหนี้มีหนี้ประเภทเดียวกันหลายรายและชำระไม่พอ ลูกหนี้ระบุได้ว่าจะชำระรายใด หากไม่ระบุให้ชำระตามลำดับ ได้แก่ ถึงกำหนดก่อน มีประกันน้อยที่สุด ตกหนักที่สุด เก่าที่สุด และตามสัดส่วน

ใบเสร็จ: ลูกหนี้ร้องขอ→เจ้าหนี้ต้องออกให้ ค่าใช้จ่าย=ลูกหนี้จ่าย สำคัญเป็นหลักฐานชำระหนี้

เมื่อลูกหนี้ขอปฏิบัติการชำระหนี้โดยชอบแล้ว ความรับผิดที่เกิดจากการไม่ชำระหนี้ย่อมปลดเปลื้องไปนับแต่เวลาที่ขอปฏิบัติการชำระหนี้นั้น

หากเจ้าหนี้บอกปัดหรือไม่สามารถรับชำระหนี้ ลูกหนี้วางทรัพย์ไว้เพื่อประโยชน์เจ้าหนี้เพื่อหลุดพ้นจากหนี้ได้ รวมถึงกรณีที่ไม่สามารถระบุตัวเจ้าหนี้ได้โดยไม่ใช่ความผิดของตน

ชำระบางส่วน: เจ้าหนี้ไม่ต้องรับชำระบางส่วน ยกเว้นลูกหนี้มีเหตุสมควร รับแล้ว→ออกใบเสร็จส่วนนั้น

การวางทรัพย์ต้องกระทำ ณ สำนักงานวางทรัพย์ประจำตำบลที่จะต้องชำระหนี้ หากไม่มีให้ศาลกำหนด และผู้วางต้องบอกกล่าวให้เจ้าหนี้ทราบโดยพลัน

ลูกหนี้มีสิทธิถอนทรัพย์ที่วางได้ แต่การถอนทำให้ถือว่าไม่เคยวาง สิทธิถอนสิ้นสุดเมื่อลูกหนี้สละสิทธิ เจ้าหนี้แสดงเจตนารับ หรือศาลมีคำสั่งอนุมัติการวาง

สิทธิถอนทรัพย์ที่วางไว้นั้นศาลจะสั่งยึดไม่ได้ และห้ามใช้สิทธิดังกล่าวในระหว่างพิจารณาคดีล้มละลายของลูกหนี้

ชำระด้วยเช็ค: หนี้ยังไม่หมดจนกว่าเช็คขึ้นเงินได้ เช็คเด้ง=หนี้ยังอยู่ ≠ ชำระเป็นเงินสด(หนี้หมดทันที)

ก่อนขายทอดตลาดทรัพย์ที่วาง ต้องบอกให้เจ้าหนี้ทราบก่อน เว้นแต่ทรัพย์อาจเสื่อมทรามหรือมีความเสี่ยงจากการรอ และต้องประกาศโฆษณาการขายให้ประชาชนทราบ

ค่าฤชาธรรมเนียมในการวางทรัพย์หรือขายทอดตลาดตกแก่เจ้าหนี้ เว้นแต่ลูกหนี้จะถอนทรัพย์ที่วางนั้นกลับคืน

สิทธิของเจ้าหนี้เหนือทรัพย์ที่วางระงับสิ้นเมื่อพ้นสิบปีนับจากได้รับบอกกล่าว หลังจากนั้นลูกหนี้ยังมีสิทธิถอนทรัพย์ได้แม้จะเคยสละสิทธิถอนไปแล้ว

ปลดหนี้: เจ้าหนี้บอกลูกหนี้ว่าไม่ต้องจ่าย → หนี้ระงับ ไม่ต้องทำเป็นหนังสือ แค่แสดงเจตนาก็พอ

หักกลบลบหนี้: เงื่อนไข 3 ข้อ (1) เป็นหนี้ซึ่งกัน (2) วัตถุประเภทเดียวกัน (3) ถึงกำหนด → แสดงเจตนาหักได้

การหักกลบลบหนี้กระทำโดยฝ่ายหนึ่งแสดงเจตนาแก่อีกฝ่าย โดยไม่อาจมีเงื่อนไขหรือเงื่อนเวลา และมีผลย้อนหลังไปถึงเวลาที่อาจหักกลบลบกันได้เป็นครั้งแรก

การหักกลบลบหนี้สามารถกระทำได้แม้สถานที่ชำระหนี้ทั้งสองฝ่ายจะต่างกัน แต่ผู้ขอหักต้องชดใช้ค่าเสียหายที่เกิดขึ้นแก่อีกฝ่ายด้วย

สิทธิเรียกร้องที่ยังมีข้อต่อสู้อยู่ไม่อาจนำมาหักกลบลบหนี้ได้ แต่อายุความไม่ตัดรอนการหักกลบหากสิทธิยังไม่ขาดในเวลาที่อาจหักกลบกันได้

ลูกหนี้ห้ามใช้ประโยชน์จากหนี้ที่มีมูลเหตุจากการอันมิชอบด้วยกฎหมายเพื่อหักกลบลบหนี้กับเจ้าหนี้

ห้ามหักกลบ: ค่าเลี้ยงชีพ/เงินเดือน/ค่าจ้าง/ละเมิด หักกลบลบหนี้ไม่ได้ คุ้มครองผู้เสียหาย

ลูกหนี้คนที่สามที่ถูกศาลสั่งห้ามจ่ายเงินไม่สามารถยกหนี้ที่ตนได้มาภายหลังคำสั่งศาลขึ้นเป็นข้อต่อสู้เจ้าหนี้ผู้ขอยึดทรัพย์ได้

เมื่อมีสิทธิเรียกร้องหลายรายที่อาจหักกลบลบกันได้ ฝ่ายขอหักระบุรายที่จะหักได้ หากไม่ระบุหรือถูกคัดค้านให้นำมาตรา 328 วรรค 2 มาบังคับ และหากมีดอกเบี้ยค้างชำระด้วยให้นำมาตรา 329 มาใช้โดยอนุโลม

แปลงหนี้ใหม่: เปลี่ยนสาระสำคัญ (จำนวน/ประเภท/เงื่อนไข) → หนี้เดิมระงับ เกิดหนี้ใหม่ ประกันหนี้เดิมระงับตาม

เปลี่ยนตัวเจ้าหนี้/ลูกหนี้: เปลี่ยนเจ้าหนี้=3ฝ่ายตกลง เปลี่ยนลูกหนี้=เจ้าหนี้+ลูกหนี้ใหม่ตกลง

หักกลบลบหนี้: A เป็นหนี้ B 100,000 + B เป็นหนี้ A 60,000 → หักกันได้ เหลือ A ต้องจ่าย B 40,000 ต้องเป็นหนี้ชนิดเดียวกัน+ถึงกำหนดแล้ว

ในการแปลงหนี้ใหม่ คู่กรณีอาจโอนสิทธิจำนำหรือจำนองจากหนี้เดิมไปเป็นประกันหนี้ใหม่ได้เท่าที่ประกันวัตถุแห่งหนี้เดิม แต่หากบุคคลภายนอกให้ประกันต้องได้รับความยินยอมก่อน

เกลื่อนกลืน: เจ้าหนี้=ลูกหนี้คนเดียวกัน → หนี้ระงับ เช่น รับมรดกจากเจ้าหนี้ตัวเอง ยกเว้นมีสิทธิบุคคลภายนอก

มัดจำ: เป็นหลักฐานว่าทำสัญญาแล้ว + ประกันปฏิบัติตามสัญญา ถ้าผิดสัญญา → ริบมัดจำ ถ้าปฏิบัติตามสัญญา → หักจากราคา

เมื่อทำคำเสนอไปยังผู้อยู่ห่างไกลโดยไม่กำหนดระยะเวลาสนอง ผู้เสนอไม่อาจถอนคำเสนอภายในเวลาที่ควรคาดหมายว่าจะได้รับคำสนองได้

สัญญาเกิด: คำเสนอ+คำสนองตรงกัน=สัญญาเกิด | คำเสนอมีกำหนดเวลา=ถอนไม่ได้ | สนองเปลี่ยนแปลง=คำเสนอใหม่

คำเสนอที่ถูกบอกปัดหรือไม่ได้รับการสนองภายในเวลากำหนดตามมาตราก่อนหน้าย่อมสิ้นความผูกพันทันที

หากคำสนองมาถึงล่าช้าแต่ส่งโดยทางปกติควรถึงทันเวลา ผู้เสนอต้องแจ้งโดยพลัน มิฉะนั้นถือว่าไม่ล่าช้า คำสนองที่มาช้าหรือมีข้อความเพิ่มเติมหรือแก้ไขถือเป็นคำเสนอใหม่

คำสนองที่มาถึงหลังเวลาหรือมีข้อความเพิ่มเติม/แก้ไขจากคำเสนอเดิม ถือเป็นคำบอกปัดและกลายเป็นคำเสนอขึ้นใหม่

บทบัญญัติมาตรา 169 วรรคสองไม่ใช้บังคับหากขัดกับเจตนาของผู้เสนอ หรือหากคู่กรณีอีกฝ่ายรู้อยู่แล้วก่อนสนองรับว่าผู้เสนอตายหรือตกเป็นผู้ไร้ความสามารถ

สัญญาห่างไกล: เกิดเมื่อ "คำสนองไปถึง" ผู้เสนอ (Arrival Theory) ≠ Mailbox Rule (ส่งแล้วเกิดทันที)

ผู้โฆษณาให้คำมั่นว่าจะให้รางวัลแก่ผู้กระทำการอันใดต้องให้รางวัลแก่ผู้กระทำการนั้น แม้ผู้นั้นจะไม่ได้กระทำเพราะเห็นแก่รางวัล

คำเสนอ: ผูกพันผู้เสนอ มีกำหนดเวลา=ถอนไม่ได้ ไม่มีกำหนด=ผูกพันตามสมควร

ในกรณีที่หลายคนกระทำการในโฆษณาให้คำมั่น ผู้ทำได้ก่อนมีสิทธิรางวัล หากทำได้พร้อมกันแต่ละคนได้รับส่วนเท่ากัน หรือจับสลากหากแบ่งไม่ได้ เว้นแต่โฆษณากำหนดไว้เป็นอย่างอื่น

คำมั่นให้รางวัลแบบประกวดแข่งขันสมบูรณ์ต่อเมื่อมีกำหนดระยะเวลาในโฆษณา โดยผู้ชี้ขาดที่ระบุชื่อหรือผู้ให้คำมั่นเป็นผู้ตัดสิน และคำตัดสินผูกพันทุกฝ่าย

คำเสนอตกไป: ปฏิเสธ/เลยกำหนด/ตาย/ไร้ความสามารถ → คำเสนอหมดผล ต้องเสนอใหม่

หากคู่สัญญาถือว่าทำสัญญาแล้วแต่ยังไม่ตกลงกันในบางข้อ และอนุมานได้ว่าสัญญาจะทำขึ้นแม้ไม่ตกลงข้อนั้น ข้อความที่ตกลงแล้วมีผลสมบูรณ์

สัญญาต่างตอบแทน: ทั้งสองฝ่ายมีค่าตอบแทน (ซื้อขาย/เช่า) ≠ ไม่ต่างตอบแทน (ให้/ยืม)

ในสัญญาที่ต้องทำตอบแทนกัน (เช่น ซื้อขาย จ้างทำของ) ฝ่ายหนึ่งมีสิทธิไม่จ่ายก่อนจนกว่าอีกฝ่ายจะทำตามสัญญา เช่น ผู้ซื้อไม่ต้องจ่ายเงินจนกว่าผู้ขายจะส่งของ

ตีความสัญญา: ตามเจตนาแท้จริง+สุจริต+ปกติประเพณี ≠ ตามตัวอักษรอย่างเดียว

ในสัญญาต่างตอบแทนที่มีเงื่อนไขบังคับก่อน หากทรัพย์สูญหรือเสียหายก่อนเงื่อนไขสำเร็จ เจ้าหนี้อาจลดค่าตอบแทนหรือเลิกสัญญาได้ และหากความเสียหายเกิดจากลูกหนี้ ไม่ตัดสิทธิเจ้าหนี้เรียกค่าสินไหมทดแทน

หากการชำระหนี้พ้นวิสัยโดยไม่มีฝ่ายใดผิด ลูกหนี้ไม่มีสิทธิได้รับชำระหนี้ตอบแทน แต่หากเกิดจากความผิดของเจ้าหนี้ ลูกหนี้ยังคงมีสิทธิได้รับ โดยต้องหักสิ่งที่ได้มาจากการปลดหนี้หรือประโยชน์อื่นออกก่อน

เพิกถอนสิทธิบุคคลภายนอก: เพิกถอน/แก้ไขได้จนกว่าบุคคลภายนอกจะแสดงเจตนาถือเอาประโยชน์

สัญญาเพื่อบุคคลภายนอก: เช่น ประกันชีวิต→ผู้รับผลประโยชน์เรียกจากบริษัทประกันโดยตรงได้

เมื่อสิทธิของบุคคลภายนอกเกิดขึ้นตามกฎหมายแล้ว คู่สัญญาไม่สามารถเปลี่ยนแปลงหรือระงับสิทธินั้นได้อีก

Anticipatory Breach: พฤติการณ์ชัดว่าจะผิดสัญญา→เลิกได้เลยไม่ต้องรอถึงกำหนด เช่น ขายของให้คนอื่นก่อน

มัดจำ: พยานหลักฐาน+ประกัน ผิดสัญญา→ริบ ปฏิบัติครบ→หักจากราคา ฝ่ายรับผิดสัญญา→คืนมัดจำ

มัดจำให้ส่งคืนหรือหักจากการชำระหนี้เมื่อปฏิบัติตามสัญญา ให้ริบหากฝ่ายวางมัดจำผิดนัด และให้ส่งคืนหากฝ่ายรับมัดจำเป็นฝ่ายผิดนัด

หากลูกหนี้ตกลงจ่ายเบี้ยปรับกรณีผิดนัด ก็ให้ริบเบี้ยปรับนั้น และหากมูลหนี้เป็นการงดเว้นกระทำการใด เมื่อฝ่าฝืนก็ให้ริบเบี้ยปรับทันที

เบี้ยปรับแทนชำระ: เลือกได้อย่างใดอย่างหนึ่ง (เบี้ยปรับ หรือ ชำระหนี้) เลือกเบี้ยปรับแล้ว=เรียกชำระหนี้ไม่ได้

เจ้าหนี้สามารถเรียกให้ชำระหนี้และเรียกเบี้ยปรับไปพร้อมกันได้ เมื่อลูกหนี้ชำระหนี้ไม่ถูกต้องสมควร รวมถึงสิทธิเรียกค่าสินไหมทดแทนตามบทบัญญัติที่เกี่ยวข้อง

หากเบี้ยปรับที่ตกลงกันไม่ใช่จำนวนเงินแต่เป็นการชำระหนี้รูปแบบอื่น ให้นำบทบัญญัติที่เกี่ยวข้องมาใช้บังคับโดยอนุโลม

เบี้ยปรับ: ถ้าสูงเกินไป ศาลลดได้ พิจารณาจากประโยชน์ที่เจ้าหนี้ควรได้รับ เช่น ค่าปรับผิดสัญญา 50% → ศาลอาจลดเหลือ 10-20%

หากการชำระหนี้หลักตามสัญญาไม่สมบูรณ์ ข้อตกลงเรื่องเบี้ยปรับก็ไม่สมบูรณ์ตามไปด้วย แม้คู่กรณีจะรู้ถึงความไม่สมบูรณ์นั้นก็ตาม

ลูกหนี้ที่โต้แย้งการริบเบี้ยปรับโดยอ้างว่าชำระหนี้แล้ว ต้องพิสูจน์การชำระหนี้นั้น เว้นแต่มูลหนี้เป็นการงดเว้นกระทำการ

เลิกสัญญาต้องบอกกล่าวต่ออีกฝ่ายให้ชัดเจน เมื่อแสดงเจตนาเลิกแล้วถอนไม่ได้ สิทธิเลิกสัญญาอาจเกิดจากข้อตกลงในสัญญาเอง หรือจากกฎหมายกำหนด (เช่น มาตรา 387)

ก่อนจะเลิกสัญญาเพราะอีกฝ่ายไม่จ่าย ต้อง: (1) กำหนดเวลาพอสมควร (2) บอกกล่าวให้จ่ายภายในเวลานั้น (3) ถ้ายังไม่จ่ายจึงเลิกสัญญาได้ ห้ามเลิกทันทีโดยไม่แจ้งก่อน

หากวัตถุประสงค์ของสัญญาจะสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อชำระหนี้ตรงเวลา และกำหนดเวลาล่วงพ้นไปโดยยังไม่ชำระ คู่สัญญาอีกฝ่ายสามารถเลิกสัญญาได้ทันทีโดยไม่ต้องบอกกล่าวก่อน

เลิกเพราะพ้นวิสัย: ทำไม่ได้เพราะโทษลูกหนี้→เจ้าหนี้เลิกสัญญาได้ทันที ไม่ต้องกำหนดเวลาก่อน(≠ม.387)

เมื่อคู่สัญญามีหลายคนในฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง สิทธิเลิกสัญญาต้องใช้โดยบุคคลทุกคนในฝ่ายนั้นร่วมกัน และหากสิทธิเลิกสัญญาของบุคคลหนึ่งในฝ่ายสิ้นไป สิทธิของคนอื่นก็สิ้นไปด้วย

เมื่อเลิกสัญญาแล้ว ต้องคืนทุกอย่างให้กลับสู่สภาพเดิม เช่น คืนของ คืนเงิน พร้อมดอกเบี้ยนับตั้งแต่วันที่ได้รับ แต่สิทธิของบุคคลภายนอกที่สุจริตยังได้รับความคุ้มครอง

การชำระหนี้คืนระหว่างคู่สัญญาอันเกิดจากการเลิกสัญญาให้เป็นไปตามบทบัญญัติที่กำหนดไว้

หากไม่ได้กำหนดระยะเวลาการเลิกสัญญาไว้ คู่สัญญาอีกฝ่ายสามารถกำหนดระยะเวลาสมควรให้แจ้งความประสงค์ได้ และหากไม่ได้รับแจ้งภายในเวลานั้น สิทธิเลิกสัญญาก็ระงับสิ้นไป

สิทธิเลิกระงับ: ผู้มีสิทธิเลิกทำให้ทรัพย์บุบสลาย/คืนไม่ได้/เปลี่ยนสภาพ → เลิกสัญญาไม่ได้อีก

งานนอกสั่ง: ทำแทนโดยไม่ได้มอบหมาย ต้องทำเพื่อประโยชน์ตัวการ ≠ ตัวแทน(ม.797) เพราะไม่มีสัญญา

ผู้จัดการงานนอกสั่งที่เข้าจัดการโดยขัดความประสงค์ของตัวการต้องรับผิดชดใช้ค่าสินไหมทดแทนแก่ตัวการ แม้ผู้จัดการจะไม่มีความผิดประการอื่นก็ตาม

แม้การจัดการงานจะขัดกับความประสงค์ของตัวการ ผู้จัดการยังคงมีสิทธิเรียกร้องค่าตอบแทนตามที่กฎหมายกำหนดได้อยู่

เมื่อผู้จัดการงานกระทำการเพื่อป้องกันอันตรายอันใกล้จะถึงตัวการ ผู้จัดการจะรับผิดเฉพาะกรณีจงใจทำผิดหรือประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงเท่านั้น

งานนอกสั่ง: ต้องแจ้งตัวการเร็วที่สุด+รอคำสั่ง ยกเว้นเร่งด่วน ต้องจัดการเพื่อประโยชน์ตัวการ

งานนอกสั่ง: ตัวการรับรอง=เป็นเหมือนตัวแทน ผู้จัดการเรียกค่าใช้จ่ายคืนได้ ≠ ทำเกินเจตนา(ม.396=ชดใช้)

เมื่อการจัดการงานสมประโยชน์ของตัวการและสอดคล้องกับความประสงค์ที่แท้จริง ผู้จัดการมีสิทธิเรียกให้ชดใช้เงินที่ออกไปคืนเช่นเดียวกับตัวแทน

มาตรา 402 วางหลักทั่วไปเกี่ยวกับการจัดการงานนอกสั่ง ครอบคลุมสิทธิและหน้าที่ระหว่างผู้จัดการและตัวการในกรณีต่าง ๆ

ผู้จัดการที่ไม่มีบุรพเจตนาจะเรียกให้ตัวการชดใช้คืนตั้งแต่แรกไม่มีสิทธิเรียกร้องในภายหลัง โดยกรณีบิดามารดาหรือปู่ย่าตายายอุปการะผู้สืบสันดานให้สันนิษฐานว่าไม่มีเจตนาเรียกคืน

ตัวการรับรอง=ผูกพันย้อนหลัง: สัตยาบัน→เหมือนเป็นตัวแทนตั้งแต่ต้น ผลผูกพันตั้งแต่เริ่มจัดการ

บทบัญญัติจัดการงานนอกสั่งไม่ใช้บังคับกรณีสำคัญผิดว่าเป็นการงานตนเอง และหากบุคคลใดถือกิจการผู้อื่นโดยรู้ว่าไม่มีสิทธิ ตัวการก็มีสิทธิเรียกร้องตามมาตราที่กำหนดและต้องรับผิดต่อผู้จัดการด้วย

ลาภมิควรได้: ได้ทรัพย์โดยไม่มีสิทธิตามกฎหมาย → ต้องคืน เช่น โอนเงินผิดบัญชี รับเงินเกิน จ่ายหนี้ที่ไม่มี — ออกสอบบ่อย

บุคคลที่ชำระหนี้ตามอำเภอใจโดยรู้อยู่แล้วว่าตนไม่มีความผูกพันตามกฎหมายจะไม่มีสิทธิเรียกคืนทรัพย์ที่ชำระไปนั้น

กฎหมายกำหนดบุคคลสามประเภทที่ไม่มีสิทธิเรียกคืนทรัพย์ ได้แก่ ผู้ชำระหนี้ก่อนถึงกำหนดเวลา ผู้ชำระหนี้ที่ขาดอายุความแล้ว และผู้ชำระหนี้ตามหน้าที่ศีลธรรมหรืออัธยาศัยในสมาคม

ลาภมิควรได้กรณีรู้: ผู้รับรู้ว่าไม่มีมูลหนี้→คืนทั้งหมด+ดอกเบี้ย ≠ ไม่รู้(ม.412=คืนเฉพาะที่เหลือ)

คืนลาภมิควรได้: คืนของ→ถ้าคืนไม่ได้→ใช้ราคาแทน สุจริต=คืนเท่าที่เหลือ ทุจริต=คืนทั้งหมด+ดอกเบี้ย

จ่ายโดยรู้ว่าไม่มีหนี้: เรียกคืนไม่ได้ เช่น ให้เงินโดยรู้ว่าไม่ต้องจ่าย ≠ จ่ายโดยสำคัญผิด(ม.406=เรียกคืนได้)

ผู้รับเงินอันเป็นลาภมิควรได้ต้องคืนเต็มจำนวน แต่หากผู้รับได้รับไว้โดยสุจริตต้องคืนเพียงส่วนที่ยังคงมีอยู่ในขณะที่ถูกเรียกคืน

ผู้รับสุจริต: คืนเฉพาะที่เหลือ ใช้ไปแล้ว→ไม่ต้องคืนส่วนที่ใช้ ≠ ทุจริต(ม.417=คืนทั้งหมด+ดอกเบี้ย)

อายุความลาภมิควรได้: 1 ปีนับแต่รู้ หรือ 10 ปีนับแต่เกิดสิทธิ (อย่างใดถึงก่อน)

โอนทรัพย์ต่อ: ผู้รับโอนต่อโดยเสน่หา(ไม่จ่ายเงิน)→ต้องคืนแทน ≠ ซื้อโดยสุจริต(ไม่ต้องคืน)

ทุจริตรับผิดเต็ม: รู้ว่าไม่มีสิทธิ→คืนทั้งหมด แม้ของหาย/เสียหาย ≠ สุจริต(ม.413=คืนเท่าที่เหลือ)

ทุจริตต้องคืนหมด: รู้ว่าไม่มีสิทธิ→คืนทั้งหมด+ดอกเบี้ย สุจริต→คืนเฉพาะที่เหลือ

ชำระหนี้ขาดอายุความ: จ่ายไปแล้ว→เรียกคืนไม่ได้ แม้ไม่รู้ว่าขาดอายุความ เพราะถือว่าชำระหนี้ธรรมชาติ

ให้เพื่อผิดกฎหมาย: จ่ายเงินเพื่อจ้างฆ่า/ค้ายาเสพติด→เรียกคืนไม่ได้ ทั้งสองฝ่ายผิดเท่ากัน

ทำให้คนอื่นเสียหาย (ชีวิต ร่างกาย ทรัพย์สิน สิทธิ) ไม่ว่าจงใจหรือประมาท ถือเป็นละเมิด ต้องชดใช้ค่าเสียหาย ครอบคลุมทุกกรณี เช่น อุบัติเหตุรถชน ทำของเสียหาย หมิ่นประมาท ล่วงละเมิดสิทธิ

หมิ่นประมาทแพ่ง: ไขข่าวเท็จ เสียหายชื่อเสียง/ทำมาหาได้ → ค่าสินไหมทดแทน เป็นคนละส่วนกับหมิ่นประมาทอาญา

ละเมิดต่อกฎหมายคุ้มครอง: ฝ่าฝืนกฎหมายที่มุ่งคุ้มครองผู้อื่น → ต้องชดใช้ (ไม่ต้องพิสูจน์ความจงใจ)

ละเมิดต่อผู้อยู่ในอำนาจดูแล: ผิดหน้าที่ดูแลคนไร้ความสามารถ/ล่อลวงเด็ก→ชดใช้ค่าเสียหาย

ในการพิพากษาคดีละเมิดและกำหนดค่าสินไหมทดแทน ศาลไม่ต้องยึดถือบทบัญญัติกฎหมายอาญาหรือพิจารณาว่าผู้กระทำถูกลงโทษทางอาญาหรือไม่

นายจ้างรับผิดร่วม: ลูกจ้างทำละเมิดในทางการที่จ้าง → นายจ้างรับผิดด้วย (Vicarious Liability) ไล่เบี้ยลูกจ้างได้

ไล่เบี้ยลูกจ้าง: นายจ้างจ่ายค่าเสียหายแทนลูกจ้างแล้ว → เรียกคืนจากลูกจ้างได้ (สิทธิไล่เบี้ย)

บทบัญญัติในสองมาตราก่อนหน้าเกี่ยวกับความรับผิดเพื่อละเมิดให้นำมาใช้บังคับกับความสัมพันธ์ระหว่างตัวการและตัวแทนด้วยโดยอนุโลม

ว่าจ้างทำของ: ผู้ว่าจ้างไม่รับผิด ยกเว้น 3 กรณี (สั่งผิด/คำสั่งผิด/เลือกผิด) ≠ นายจ้าง(ม.425)ที่รับผิดเสมอ

ผู้เยาว์/วิกลจริตละเมิด: ยังต้องรับผิด + บิดามารดา/ผู้อนุบาลรับผิดร่วม ยกเว้นพิสูจน์ว่าดูแลตามสมควรแล้ว

ผู้ดูแลรับผิด: ครู/นายจ้าง/ผู้ดูแลคนไร้ความสามารถ รับผิดร่วม ยกเว้นพิสูจน์ว่าดูแลแล้ว

ในกรณีที่กำหนดไว้ในสองมาตราก่อนหน้า ให้นำบทบัญญัติที่เกี่ยวข้องมาใช้บังคับโดยอนุโลมแก่สถานการณ์ดังกล่าว

บุคคลหลายคนที่ร่วมกันทำละเมิดต้องรับผิดชดใช้ค่าสินไหมทดแทนร่วมกัน รวมถึงผู้ยุยงส่งเสริมและผู้ช่วยเหลือ โดยระหว่างกันต้องรับผิดเป็นส่วนเท่ากันเว้นแต่ศาลจะวินิจฉัยเป็นอย่างอื่น

สัตว์ทำเสียหาย: เจ้าของรับผิด เว้นแต่พิสูจน์ว่าระวังแล้ว เช่น หมากัดคน ช้างเหยียบ

อาคาร/สิ่งปลูกสร้างทำให้เกิดความเสียหาย: เจ้าของ/ผู้ครอบครองรับผิด เช่น ป้ายหล่นทับคน ตึกถล่ม ท่อน้ำแตก — strict liability ยกเว้นพิสูจน์ว่าระวังแล้ว

ของตกจากอาคาร: เจ้าของ/ผู้ครอบครองอาคารรับผิด เช่น กระถางตกจากระเบียงทำคนเจ็บ

สิ่งปลูกสร้างพัง: ผู้ครอบครองรับผิด→ถ้าระมัดระวังแล้ว→เจ้าของรับผิด เช่น ตึกพังทับคน

ทรัพย์อันตราย/รถยนต์: รับผิดเด็ดขาด (Strict Liability) ยกเว้น 2 กรณี (เหตุสุดวิสัย/ผู้เสียหายผิดเอง) ไม่ต้องพิสูจน์ความผิด

ศาลเป็นผู้กำหนดค่าเสียหายตามพฤติการณ์ ค่าสินไหมทดแทนรวมถึง: (1) คืนทรัพย์สินที่สูญเสีย (2) ใช้ราคาทรัพย์ (3) ค่าเสียหายอื่นๆ เช่น ค่ารักษาพยาบาล ค่าเสียโอกาส ค่าขาดรายได้

ค่าสินไหมเงินก้อน/รายงวด: ศาลเลือกให้จ่ายครั้งเดียวหรือรายเดือน/ปีก็ได้ รายงวด→สั่งให้วางประกัน

ค่าเสียหายเชิงลงโทษ: จงใจ/ประมาทร้ายแรง→ศาลสั่งจ่ายเกินจริงได้ ≤4เท่า (Punitive Damages)

เมื่อชดใช้ค่าสินไหมทดแทนแก่ผู้ครองสังหาริมทรัพย์แล้วถือว่าหลุดพ้นความรับผิด แม้บุคคลภายนอกจะเป็นเจ้าของแท้จริง เว้นแต่รู้หรือควรรู้ถึงสิทธิของบุคคลภายนอกนั้น

ทำให้ตาย: ค่าปลงศพ+ค่ารักษา(ก่อนตาย)+ค่าขาดไร้อุปการะ (บุตร/คู่สมรส/บิดามารดา เรียกได้)

ทำร้ายร่างกาย: ค่ารักษา+ค่าขาดรายได้(ปัจจุบัน+อนาคต)+ค่าเจ็บปวด ≠ ม.442(ทำให้ตาย=ค่าปลงศพ+ค่าเลี้ยงดู)

ผู้เสียหายแก่ร่างกายหรืออนามัยมีสิทธิเรียกค่าใช้จ่ายและค่าเสียหายจากการสูญเสียความสามารถประกอบการงานทั้งในปัจจุบันและอนาคต และศาลอาจสงวนสิทธิแก้ไขคำพิพากษาภายในสองปีได้

Punitive Damages: จงใจ/ประมาทร้ายแรง→ศาลสั่งจ่ายเกินจริงได้ ≤4เท่า ลงโทษผู้ทำละเมิด

ค่าเสียหายไม่ใช่ตัวเงิน: ค่าเจ็บปวด/ทนทุกข์/ชื่อเสียง→เรียกได้ โอนไม่ได้ ตายก่อนฟ้อง=หมดสิทธิ

ละเมิดต่อเสรีภาพ: กักขัง/หน่วงเหนี่ยว→ค่าเสียหาย+ค่าทนทุกข์ทรมาน เช่น นายจ้างกักขังลูกจ้าง

อายุความละเมิด: 1 ปีนับแต่รู้ว่าถูกละเมิด+รู้ตัวคนทำ หรือ 10 ปีนับแต่วันทำละเมิด (แล้วแต่อะไรถึงก่อน) เช่น ถูกชนรถ → ฟ้องภายใน 1 ปี

นิรโทษกรรม: ป้องกันโดยชอบ/ทำตามคำสั่ง/จำเป็น → ไม่ต้องรับผิดละเมิด คู่กับ ม.68 ป.อ. (ป้องกันอาญา)

จำเป็นต้องทำละเมิด: ทำเพราะจำเป็น→ศาลลดค่าเสียหายได้ เช่น ทำลายรั้วเพื่อหนีไฟไหม้

บุคคลที่ใช้กำลังป้องกันสิทธิเมื่อไม่อาจขอความช่วยเหลือจากศาลหรือเจ้าหน้าที่ได้ทันไม่ต้องรับผิดชดใช้ค่าสินไหม แต่ต้องกระทำเฉพาะเท่าที่จำเป็น และหากหลงพลาดสันนิษฐานว่ามีเหตุจำเป็นยังคงต้องรับผิด

ทำตามคำสั่ง: ปฏิบัติตามคำสั่งชอบด้วยกฎหมาย→ไม่ต้องรับผิด เช่น ตำรวจยึดทรัพย์ตามหมายศาล