พระธรรมนูญศาลยุติธรรม พ.ศ. 2543

ศาลยุติธรรมมี 3 ชั้น: (1) ศาลชั้นต้น — ศาลแพ่ง ศาลอาญา ศาลจังหวัด ศาลแขวง ศาลชำนัญพิเศษ (2) ศาลอุทธรณ์ + ศาลอุทธรณ์ภาค (3) ศาลฎีกา — สูงสุด

ศาลชั้นต้น: ศาลแพ่ง(6) ศาลอาญา(6) ศาลจังหวัด ศาลแขวง + ศาลชำนัญพิเศษ(ภาษี ทรัพย์สินทางปัญญา แรงงาน ล้มละลาย)

กำหนดให้จัดตั้งศาลแขวงในทุกจังหวัด โดยจำนวนศาล เขตอำนาจ และวันเปิดทำการให้ประกาศโดยพระราชกฤษฎีกา ศาลแขวงที่มีอยู่เดิมให้คงไว้ และการเปลี่ยนแปลงเขตอำนาจก็ต้องประกาศโดยพระราชกฤษฎีกาเช่นกัน

ใช้วิธีพิจารณาความอาญาตามพระราชบัญญัตินี้ในศาลแขวงเป็นหลัก หากไม่มีบทบัญญัติให้ใช้กฎหมายว่าด้วยพระธรรมนูญ กฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา และแพ่งแทน โดยไม่กระทบกฎหมายคดีเด็กและเยาวชน

ประธานศาลฎีกา: วางระเบียบราชการฝ่ายตุลาการ + ให้คำแนะนำผู้พิพากษาให้ปฏิบัติถูกต้อง อำนาจสูงสุดศาลยุติธรรม

มาตรานี้ถูกยกเลิกแล้ว ไม่มีผลบังคับใช้อีกต่อไป

เมื่อจับผู้ต้องหา พนักงานสอบสวนต้องส่งตัวและสำนวนต่ออัยการเพื่อยื่นฟ้องศาลแขวงภายใน 48 ชั่วโมง สามารถขอผัดฟ้องได้คราวละไม่เกิน 6 วัน แต่ไม่เกิน 3 คราว และขอผัดเพิ่มได้อีก 2 คราวหากแสดงเหตุจำเป็นต่อศาล

การควบคุมตัวผู้ต้องหาในคดีอาญาที่อยู่ในอำนาจศาลแขวงให้เป็นไปตามกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา เจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองหรือตำรวจห้ามควบคุมเกินกำหนดเวลาที่กฎหมายกำหนด

ศาลจังหวัด/แขวง: มีผู้พิพากษาหัวหน้า 1 คน ว่าง → อาวุโสสูงสุดทำการแทน ผู้พิพากษาอาวุโสไม่มีสิทธิ์เป็น

มาตรานี้ถูกยกเลิกแล้ว ไม่มีผลบังคับใช้อีกต่อไป

มาตรานี้ถูกยกเลิกแล้ว ไม่มีผลบังคับใช้อีกต่อไป

เมื่อมีคำสั่งไม่ฟ้องในคดีศาลแขวง ให้ส่งสำนวนต่อผู้บัญชาการตำรวจหรือผู้ว่าราชการจังหวัด หากแย้งคำสั่งอัยการให้อธิบดีกรมอัยการชี้ขาด และบทนี้ใช้อนุโลมกับการไม่อุทธรณ์ ไม่ฎีกา และถอนฟ้องด้วย

อธิบดีฯภาค: 9 ภาคทั่วประเทศ ดูแลศาลจังหวัด/แขวงในเขต สั่งย้ายผู้พิพากษาชั่วคราว ≤ 3 เดือน ได้

อธิบดีฯภาค: สั่งรายงานคดี + ย้ายผู้พิพากษาชั่วคราว ≤ 3 เดือนโดยยินยอม + รายงานประธานศาลฎีกาทันที

หลักห้ามรับคดีซ้ำซ้อน: ศาลหนึ่งประทับฟ้องแล้ว ศาลอื่นห้ามรับอีก เว้นแต่โอนคดีตามกฎหมาย — ป้องกันคดีเดียวกันขึ้นหลายศาล

เขตอำนาจ: ตาม พ.ร.บ.จัดตั้งศาล ศาลแพ่ง/อาญา=เขตกรุงเทพฯ ยื่นผิดศาล → ศาลใช้ดุลพินิจรับหรือโอน

ศาลแขวง: มีอำนาจพิจารณาคดีที่ผู้พิพากษาคนเดียวทำได้ตาม ม.24-25 คือ คดีแพ่ง ≤ 300,000 บาท และคดีอาญาที่โทษจำคุก ≤ 3 ปี หรือปรับ ≤ 60,000 บาท

ศาลจังหวัด = ศาลที่มีอำนาจทั่วไป (general jurisdiction) — รับคดีแพ่งและอาญาทุกประเภทที่ไม่อยู่ในอำนาจศาลอื่น เป็นศาลที่ประชาชนใช้บ่อยที่สุด

ศาลแพ่ง = คดีแพ่ง+คดีไม่ใช่อาญา ในเขต กทม. (แบ่ง 6 ศาลตามพื้นที่) ศาลอาญา = คดีอาญา ในเขต กทม. (แบ่ง 6 ศาลตามพื้นที่) ต่างจังหวัดใช้ศาลจังหวัดเดียวทำทั้งแพ่ง+อาญา

ศาลจังหวัดมีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีแพ่งและคดีอาญาทั้งปวงที่ไม่อยู่ในอำนาจของศาลยุติธรรมอื่น เป็นหลักเขตอำนาจทั่วไปของศาลจังหวัด

ศาลชำนัญพิเศษ (ศาลภาษีอากร ศาลแรงงาน ศาลทรัพย์สินทางปัญญา ศาลล้มละลาย ศาลเยาวชน): มีอำนาจตามกฎหมายจัดตั้งศาลนั้น — ถ้าคดีอยู่ในอำนาจศาลชำนัญฯ ต้องฟ้องที่ศาลชำนัญฯ ไม่ใช่ศาลจังหวัด

ศาลแขวงต้องดำเนินการพิจารณาโดยเร็ว โดยคำสั่งหรือคำพิพากษาอาจใช้วาจาแต่ต้องทำบันทึกไว้ให้ได้ใจความเพียงพอ

ห้ามอุทธรณ์ข้อเท็จจริงคำพิพากษาศาลแขวงในคดีอาญา เว้นแต่กรณีถูกจำคุก กักขัง รอลงโทษ รอกำหนดโทษ หรือปรับเกิน 1,000 บาท จึงอุทธรณ์ได้

มาตรานี้ถูกยกเลิกแล้ว ไม่มีผลบังคับใช้อีกต่อไป

ผู้พิพากษาคนเดียวมีอำนาจ: ออกหมายเรียก หมายอาญา หมายส่งตัว และออกคำสั่งที่ไม่ใช่การวินิจฉัยชี้ขาดคดี — แยกจาก ม.25 ที่กำหนดอำนาจวินิจฉัยคดี

ผู้พิพากษาคนเดียว ตัดสินได้: (1) คำร้อง/คำขอทุกคดี (2) วิธีการเพื่อความปลอดภัย (3) ไต่สวนมูลฟ้องอาญา (4) คดีแพ่ง ≤ 300,000 บาท (5) คดีอาญาโทษจำคุก ≤ 3 ปี / ปรับ ≤ 60,000 บาท — เกินกว่านี้ต้องใช้องค์คณะ 2 คน

คดีทั่วไปในศาลชั้นต้น: ต้องมีผู้พิพากษาอย่างน้อย 2 คน + ห้ามเป็นผู้พิพากษาประจำศาลเกิน 1 คน จึงจะเป็นองค์คณะที่ชอบด้วยกฎหมาย — ถ้าไม่ครบ คำพิพากษาเป็นโมฆะ

คดีใหญ่ต้องมีผู้พิพากษา ≥ 3 คน: คดีอาญาโทษ ≥ 5 ปี หรือคดีแพ่งทุน > 300,000 เพื่อความเป็นธรรม

ผู้พิพากษานั่งไม่ได้ (เหตุสุดวิสัย ย้าย ถูกคัดค้าน): ให้ผู้มีอำนาจในศาลชั้นนั้นนั่งแทนได้ — ฎีกา: ประธานศาลฎีกามอบหมาย อุทธรณ์: ประธานศาลอุทธรณ์ ชั้นต้น: อธิบดี/หัวหน้าศาล

คดีอาญาที่ค้างอยู่ในระหว่างสอบสวน ดำเนินคดี หรือพิจารณาก่อนวันที่กฎหมายนี้ใช้บังคับ ให้ดำเนินการตามกฎหมายเดิมจนกว่าจะสิ้นสุด

เหตุจำเป็นอื่นอันมิอาจก้าวล่วงได้ตามมาตรา ๒๘ และ

ศาลอุทธรณ์: ต้องมีผู้พิพากษาอย่างน้อย 3 คน ทุกคดี ทำให้การพิจารณารอบคอบกว่าศาลชั้นต้น

จ่ายสำนวน: หัวหน้าศาลจ่ายอย่างเสมอภาค ตามระเบียบประธานศาลฎีกา ป้องกัน cherry-pick คดี

ประธานศาลหรืออธิบดีผู้พิพากษาสามารถเรียกคืนหรือโอนสำนวนคดีได้เมื่อกระทบต่อความยุติธรรม โดยต้องให้รองประธานหรือผู้พิพากษาอาวุโสที่มิได้เป็นองค์คณะเสนอความเห็นก่อน ผู้พิพากษาอาวุโสและผู้พิพากษาประจำศาลไม่มีอำนาจเสนอความเห็นดังกล่าว